Thực hành Tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ của người Việt - Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại

Tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ của người Việt (còn gọi là Tín ngưỡng thờ Mẫu, Tín ngưỡng thờ Mẫu của người Việt, Đạo Mẫu) là một hình thức thờ cúng người Mẹ hóa thân ở các miền trời, sông nước, rừng núi được hình thành trên nền tảng của tín ngưỡng thờ Nữ thần. Người dân thờ cúng Thánh Mẫu Liễu Hạnh cùng với các vị Thánh Mẫu cai quản miền trời, rừng, nước, những nhân vật lịch sử hoặc huyền thoại có công với nước, với dân. Theo thư tịch và truyền thuyết dân gian, Thánh Mẫu Liễu Hạnh là một tiên nữ giáng trần, trải qua cuộc sống nơi nhân gian rồi quy y cửa Phật, được nhân dân tôn vinh là "Mẫu nghi thiên hạ", đồng thời là một trong Tứ bất tử trong tín ngưỡng dân gian Việt Nam.

Từ thế kỷ XVI, Tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ dần trở thành một sinh hoạt văn hóa tín ngưỡng có sức lan tỏa sâu rộng trong đời sống tinh thần của cộng đồng cư dân nhiều vùng miền như Tây Bắc, Đông Bắc Bộ, Bắc Trung Bộ và Nam Bộ. Cộng đồng thực hành tín ngưỡng gồm thủ nhang, pháp sư, thanh đồng, hầu dâng, cung văn, con nhang đệ tử cùng đông đảo nhân dân có chung niềm tin vào quyền năng linh thiêng và sự che chở của các Thánh Mẫu. Họ gắn kết với nhau thông qua các bản hội, cùng thực hành nghi lễ thờ cúng, tham gia lễ hội và thực hành nghi lễ hầu đồng tại các đền, phủ, điện thờ Mẫu.

Tỉnh Ninh Bình là một trong những địa phương được xem là trung tâm quan trọng của Tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ, gắn với nhiều di tích lưu giữ truyền thuyết về sự giáng thế của Thánh Mẫu Liễu Hạnh như Phủ Dầy, Phủ Nấp và hàng trăm cơ sở thờ tự Thánh Mẫu trên địa bàn. Ngoài ra, Thánh Mẫu Liễu Hạnh còn được thờ tại nhiều đền, phủ lớn như Phủ Tây Hồ (Hà Nội), đền Sòng (Thanh Hóa), đền Bắc Lệ (Lạng Sơn)... Ngày nay, Tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ đã được thực hành rộng khắp trên nhiều địa phương trong cả nước, trở thành một nét đẹp văn hóa đặc sắc trong đời sống tín ngưỡng của người Việt.

Các thực hành của Tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ rất phong phú, bao gồm nghi thức cúng lễ, Nghi lễ Chầu văn (Hầu đồng), lễ hội và nhiều hình thức sinh hoạt tín ngưỡng khác. Trong đó, Nghi lễ Chầu văn và lễ hội là những thực hành tiêu biểu nhất, thu hút đông đảo cộng đồng tham gia.

Tiêu biểu có Lễ hội Phủ Dầy (xã Vụ Bản) và Lễ hội Phủ Quảng Cung (xã Yên Đồng), được tổ chức từ ngày mồng 3 đến ngày 10 tháng Ba âm lịch hằng năm (ngày giỗ của Thánh Mẫu Liễu Hạnh). Trong khuôn khổ lễ hội diễn ra nhiều nghi lễ truyền thống cùng các hoạt động diễn xướng dân gian đặc sắc như hát chầu văn, hầu đồng, lễ rước thỉnh kinh, xếp chữ và nhiều sinh hoạt văn hóa dân gian khác. Thông qua các yếu tố văn hóa truyền thống như trang phục, âm nhạc, hát chầu văn, múa và diễn xướng dân gian trong nghi lễ hầu đồng cũng như trong các lễ hội, người Việt thể hiện quan niệm về lịch sử, di sản văn hóa, vai trò của giới và bản sắc tộc người. Đồng thời, tín ngưỡng đáp ứng những nhu cầu tinh thần thiết thực của cộng đồng như cầu sức khỏe, bình an, may mắn, làm ăn phát đạt và mong ước quốc thái dân an.

Tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ mang đậm bản sắc và giá trị tốt đẹp của truyền thống văn hóa Việt Nam, phản ánh mối quan hệ hài hòa giữa con người với con người và giữa con người với thiên nhiên. Các thực hành trong Tín ngưỡng góp phần tôn vinh vai trò, vị thế của người phụ nữ trong đời sống gia đình và xã hội. Hình tượng người Mẹ trở thành biểu tượng của tình yêu thương, lòng bao dung và sự che chở, gắn kết với tình yêu quê hương, đất nước và thiên nhiên, góp phần củng cố khối đại đoàn kết cộng đồng, hướng tới sự ổn định và phát triển xã hội.

Thông qua các nghi lễ, cộng đồng nhận thức sâu sắc hơn về hình tượng Mẫu – biểu tượng của người phụ nữ Việt Nam với những phẩm chất tốt đẹp, được nhân dân linh thiêng hóa thành Tiên, Phật và Thánh. Đây cũng là sự tôn vinh những giá trị nhân văn bền vững được lưu truyền trong đời sống văn hóa dân tộc.

Bên cạnh đó, Tín ngưỡng còn thể hiện tinh thần hòa hợp dân tộc và tính cởi mở trong đời sống văn hóa. Mọi người đều có thể tham gia thực hành tín ngưỡng, không phân biệt tôn giáo, giới tính, tuổi tác, nghề nghiệp hay thành phần xã hội. Đồng thời, Tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ còn tiếp thu, tích hợp và bản địa hóa nhiều yếu tố tín ngưỡng, tôn giáo khác như thờ cúng tổ tiên, Đạo giáo, Phật giáo, Nho giáo và văn hóa các dân tộc thiểu số như Mường, Tày, Nùng, Dao... Qua đó thể hiện tinh thần giao lưu, khả năng dung hòa và tiếp biến các yếu tố văn hóa, mối quan hệ bình đẳng gắn bó mật thiết giữa các dân tộc ở Việt Nam, tạo nền tảng vững chắc cho sự phát triển bền vững của cộng đồng các dân tộc Việt Nam. Chính sự đa dạng trong thống nhất ấy đã làm nên giá trị đặc sắc của di sản, đóng góp tích cực vào sự đa dạng văn hóa và sáng tạo của nhân loại.

Một giá trị nổi bật khác của Tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ là khả năng bảo tồn và nuôi dưỡng nhiều loại hình văn hóa dân gian truyền thống. Các thực hành tín ngưỡng tạo môi trường để lưu giữ, phát huy các giá trị về âm nhạc, trang phục, nghề thủ công truyền thống, ẩm thực và nhiều loại hình nghệ thuật dân gian khác. Đây cũng là phương thức hiệu quả để lưu giữ lịch sử, bản sắc và ký ức văn hóa của cộng đồng người Việt. Đặc biệt, từ môi trường thực hành tín ngưỡng đã hình thành và phát triển nghệ thuật hát Chầu văn – một loại hình âm nhạc dân gian độc đáo, giàu giá trị nghệ thuật, góp phần làm phong phú kho tàng âm nhạc truyền thống của dân tộc và nhân loại.

Nhận thức rõ bản sắc và giá trị của di sản, công tác bảo tồn và phát huy giá trị Tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ của người Việt ngày càng được quan tâm, chú trọng. Trong các năm 2012, 2013,  “Nghi lễ chầu văn của người Việt” và “Lễ hội Phủ Dầy” đã được  Bộ Văn hóa - Thể thao và Du lịch đưa vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia.

Ngày 1/12/2016, tại Phiên họp Uỷ ban Liên Chính phủ về bảo vệ di sản văn hóa phi vật thể lần thứ 11 của UNESCO diễn ra tại thành phố Addis Ababa, nước Cộng hòa dân chủ Liên bang Ethiopia, di sản Thực hành Tín ngưỡng Thờ Mẫu Tam phủ của người Việt đã chính thức được UNESCO ghi danh tại Danh sách Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại. Đây là sự ghi nhận của cộng đồng quốc tế đối với những giá trị nổi bật về lịch sử, văn hóa, bản sắc, sức sống cộng đồng và khả năng trao truyền bền vững của di sản.

Sau 10 năm kể từ khi được UNESCO ghi danh, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch cùng UBND tỉnh Ninh Bình và nhiều địa phương trong cả nước đã triển khai đồng bộ nhiều chương trình, đề án và kế hoạch nhằm bảo vệ, bảo tồn và phát huy giá trị của di sản. Nhiều hoạt động như xây dựng Chương trình hành động quốc gia bảo vệ di sản, thực hiện các đề án bảo tồn, tăng cường công tác kiểm kê, tư liệu hóa, truyền dạy, tổ chức hội thảo khoa học, liên hoan thực hành tín ngưỡng, tuyên truyền, quảng bá và giáo dục di sản trong cộng đồng đã được triển khai thường xuyên. Qua đó, giá trị của Tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ tiếp tục được gìn giữ, lan tỏa và phát huy trong đời sống đương đại, góp phần nâng cao nhận thức của cộng đồng về bảo vệ di sản văn hóa phi vật thể.

Việc UNESCO ghi danh "Thực hành Tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ của người Việt" là Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại không chỉ là niềm tự hào của cộng đồng những người thực hành tín ngưỡng mà còn là niềm vinh dự chung của dân tộc Việt Nam. Đây là minh chứng cho sức sống bền bỉ của di sản trong đời sống cộng đồng, đồng thời khẳng định những nỗ lực của các cấp, các ngành và nhân dân trong công tác bảo tồn, phát huy các giá trị văn hóa truyền thống, góp phần làm giàu thêm kho tàng di sản văn hóa phi vật thể của Việt Nam và nhân loại.

Tác giả: Phạm Kim Yến

Phòng Giáo dục - Truyền thông

Một số hình ảnh về Di sản: