Đô đốc Vũ Đình Huấn và những đóng góp cho cuộc khởi nghĩa chống quân Thanh xâm lược.

Theo tài liệu của cố Giáo sư Phan Huy Lê viết về thời  Tây Sơn – Nguyễn Huệ hiện đang lưu giữ tại Bảo tàng Quang Trung, tỉnh Bình Định thì cụ Vũ Đình Huấn sinh năm 1720, mất năm 1802, quê ở ấp Trường An, xã Quả Sơn, tổng Quả Sơn (nay là phường Sơn Chính), huyện Phù Ly (nay là huyện Phù Cát), phủ Quy Nhơn, sau đổi là tỉnh Bình Định.

Vũ Đình Huấn sớm tham gia của khởi nghĩa Tây Sơn và trở thành một võ tướng của Quang Trung – Nguyễn Huệ và lập được nhiều chiến công, đặc biệt là trên mảnh đất Ninh Bình.

Vũ Đình Huấn có công lớn trong xây dựng phòng tuyến Tam Điệp – Biện Sơn khi đội quân thần tốc của Quang Trung – Nguyễn Huệ tiến quân ra bắc tiêu diệt 29 vạn quân Thanh xâm lược đất nước ta cuối năm 1788. Sau đó, ông Vũ Đình Huấn và con gái là nữ tướng Vũ Thị Đức được giao nhiệm vụ chỉ huy cánh quân Tây Sơn vượt sông tiến công tiêu diệt từ cụm đồn Gián Khẩu[1] sang Nam Định rồi lên Nho Quan- đồn tiền tiêu của giặc trên hướng phòng thủ phía nam Thăng Long vào đêm giao thừa tết Kỷ Dậu (1789) mở đầu chiến địch đại phá quân Thanh.

 Vũ Đình Huấn chỉ huy một cánh quân theo đường Quèn Ổi (nay thuộc xã Ninh Hòa, huyện Hoa Lư) về ém quân tại núi Giếnh, núi Dược, núi Cô Phong (nay là núi Phong Phú), lấy núi chùa Trung Trữ[2] làm đài chỉ huy, vượt sông Hoàng Long, tiêu diệt đồn Gián Khẩu . Trong trận chiến này, con gái của cụ Vũ Đình Huấn là nữ tướng Vũ Thị Đức chỉ huy đội voi chiến đã anh dũng hi sinh tại trận địa khi mới 19 tuổi[3].

Sau khi hoàn thành xuất sắc nhiệm vụ được giao trong loạt trận đánh mở màn chiến địch, ông tiếp tục tham dự nhiều trận đánh giải phóng Kinh thành Thăng Long.

Sau đại thắng mùa xuân năm Kỷ Dậu (1789), ông được vua Quang Trung phong Đô đốc, tước Ân Quang hầu trấn thủ vùng Hoàng Long và giữ đồn Gián Khẩu (Đồn Gián Khẩu tuy không còn giữ vị trí tiền tiêu nhưng vẫn là một đồn quan trọng trong hệ thống đồn lũy dọc đường thiên lý ra bắc và nam). Trong thời gian trấn thủ ở đây, ông đã tu sửa đồn trại, củng cố các kho lương thảo[4], lấy núi Chùa (ông đặt tên gọi là núi Trung Phong, nay là núi chùa Trung Trữ)[5] làm vọng tiền tiêu, lấy bãi đất rộng hạ lưu sông Hoàng Long làm nơi huấn luyện binh sỹ.[6]

Sau khu Hoàng đế Quang Trung đột ngột qua đời, triều đình Tây Sơn suy yếu dần. Nguyễn Ánh nhân cơ hội đó liên tục tấn công và chiếm được thành Phú Xuân vào năm 1801. Năm 1802, sau khi đánh lui cuộc phản công lớn của quân Tây Sơn ở lũy Trấn Ninh, Nguyễn Ánh bắt đầu tiến quân ra Bắc Hà. Trong tình thế nguy khốn đó, Vũ Đình Huấn đã tự đem quân vào vùng Nghệ An chặn địch, tiến vào giao chiến với Nguyễn Ánh ở sông Gianh (thuộc địa phận tỉnh Quảng Bình ngày nay). Trong trận chiến đấu này, do chênh lệch lực lượng, Đô đốc Vũ Đình Huấn đã bị bắt.