Đinh Tiên Hoàng Đế và khát vọng độc lập, tự chủ- góc nhìn từ tư liệu lịch sử và hiện vật bảo tàng

Trong những năm giữa thế kỷ thứ X, nước ta xảy ra nội chiến, sử gọi là nạn cát cứ của 12 sứ quân, gây bao đau thương cho nhân dân, can hệ đến sự mất còn của đất nước. Yêu cầu cấp bách của lịch sử lúc bấy giờ là dẹp nạn cát cứ, thống nhất đất nước. Trong bối cảnh đó, Đinh Bộ Lĩnh  (924 -979) người thôn Kim Lư, làng Đại Hữu, châu Đại Hoàng (nay là thôn Vân Bòng, xã Gia Phương, huyện Gia Viễn, tỉnh Ninh Bình) đã đứng lên đảm nhận vai trò lịch sử to lớn ấy. Từ động Hoa Lư, Đinh Bộ Lĩnh chiêu tập trước hết là các bạn thuở cờ lau tập trận, sau đến các nghĩa sĩ quanh vùng, tại động Hoa Lư, tập võ nghệ luyện kiếm cung, tích trữ lương thảo, chờ thời cơ nổi dậy. Đinh Bộ Lĩnh đã khôn khéo vận dụng kế sách chính trị kết hợp với quân sự, sử dụng nhiều biện pháp khác nhau như đánh dẹp, thu phục, hàng phục… để thực hiện nhiệm vụ dẹp loạn và thống nhất đất nước… Đinh Bộ Lĩnh đánh đâu được đấy, dẹp yên các sứ quân, bốn phương ca khúc khải hoàn, non sông thu về một mối, chấm dứt thời kỳ cát cứ của mười hai sứ quân kéo dài hơn hai mươi năm.

Năm Mậu Thìn (968) Đinh Bộ Lĩnh lên ngôi Hoàng đế, đặt quốc hiệu (tên nước) là Đại Cồ Việt (nước Việt to lớn), đóng đô ở Hoa Lư, đắp thành, đào hào, dựng cung điện, đặt triều nghi. Bầy tôi dâng hiệu là Đại Thắng Minh Hoàng đế, nước ta được chính thống kể từ đây.

Những quyết sách của Đinh Tiên Hoàng Đế cho thấy, khát vọng lớn nhất của ông, cũng là của dân tộc ta là khát vọng độc lập, tự chủ. Có thể thấy, từ họ Khúc, họ Dương dấy nghiệp đến Ngô Quyền, mặc dù đã giành được quyền tự chủ nhưng để giữ hòa hiếu với phương Bắc chỉ xưng Tiết độ sứ hoặc xưng Vương. Việc Đinh Tiên Hoàng xưng Hoàng đế vào năm 968 rõ ràng là có hàm ý thể hiện vị thế độc lập, tự chủ với các quốc gia khác, các Hoàng đế của các quốc gia khác. Kể từ đây trở đi, cho đến khi kết thúc thời kỳ quân chủ ở nước ta, các vua Việt Nam đều xưng Hoàng đế. Đó là sự tiếp nối truyền thống vừa cao quý, vừa tự tin vào sức mạnh dân tộc khởi nguồn từ Đinh Tiên Hoàng.

Sau khi lên ngôi được hai năm, năm 970, Đinh Tiên Hoàng bỏ không dùng niên hiệu của các Hoàng đế Trung Hoa nữa, ông đặt niên hiệu mới là Thái Bình. Việc vua Đinh xưng Hoàng đế, đặt niên hiệu riêng mang một ý nghĩa lớn lao, biểu hiện cho ý chí độc lập, tự chủ, không lệ thuộc ngoại bang.

Cùng với việc xưng đế, đặt niên hiệu riêng, Đinh Tiên Hoàng đã bắt tay vào xây dựng nhà nước quân chủ trung ương tập quyền thống nhất. “Tân Mùi, năm thứ 2 (971) ... mới định ra giai phẩm cho các quan văn, võ và tăng đạo. Cho Nguyễn Bặc làm Định Quốc công, Lưu Cơ làm Đô hộ Phủ sỹ sư, Lê Hoàn làm Thập đạo Tướng quân; cho Tăng thống Ngô Chân Lưu hiệu là Khuông Việt đại sư, cho Trương Ma Ni làm tăng lục đạo sỹ, Đặng Huyền Quang làm Sùng Chân uy nghi”[1].

Tổ chức chính quyền địa phương triều Đinh được chia làm ba cấp: Đạo (châu), Hương (giáp), Xã (động, sách, thôn). “Giáp Tuất năm thứ 5 (974) … định 10 đạo quân, mỗi đạo là 10 quân, mỗi quân là 10 lữ, mỗi lữ là 10 tốt, mỗi tốt là 10 ngũ, mỗi ngũ là 10 người… Ất Hợi, năm thứ 5 (975) … Mùa xuân, định mũ áo các quan văn, võ”[2].

Như vậy, theo nguồn sử liệu trên có thể nhận định, nhà nước Đại Cồ Việt được khởi dựng từ vua Đinh Tiên Hoàng là một nhà nước quân chủ, thống nhất từ trung ương xuống địa phương gồm đầy đủ: Văn ban (có thể do Định Quốc Công Nguyễn Bặc đứng đầu), Võ ban (có thể do Thập đạo Tướng quân Lê Hoàng đứng đầu), có lực lượng vũ trang chính quy với số lượng lên tới 1 triệu quân (Với số lượng quân này có thể vua Đinh đã “định ngạch quân 10 đạo” theo phương thức mà sau này gọi là chính sách “Ngụ binh ư nông” (Gửi binh ở nông). Đinh Tiên Hoàng đã công nhận Phật giáo như một tôn giáo chính thức của quốc gia, Tăng thống Ngô Chân Lưu đứng đầu Phật giáo toàn quốc được ban hiệu Khuông Việt Đại sư.

Tinh thần độc lập, tự chủ còn được vua Đinh thể hiện qua một số chính sách, quyết định mang tính đầu tiên của lịch sử dân tộc. Để khuyến khích và phục vụ giao thương, vua Đinh Tiên Hoàng cho đúc tiền “Thái Bình Hưng Bảo”. Đây là đồng tiền chính thức đầu tiên của nước ta.Tiền Thái Bình hưng bảo đúc bằng đồng, đường kính khoảng 23,5mm, độ dày 1mm, trọng lượng khoảng 2,2g. Tiền hình tròn, giữa có lỗ hình vuông, mặt trước có chữ Hán “Thái Bình Hưng Bảo” (太 平 興 寶), lối chữ chân, rất nét và dễ đọc, cách đọc kiểu đối nhau (trên-dưới, phải-trái). Mặt sau (lưng) có chữ “Đinh” (丁). Tiền do triều vua Đinh Tiên Hoàng đúc và lưu hành từ những năm 970 - 979. Tiền là phương tiện phục vụ giao thương, buôn bán, nhưng cũng là niềm tự hào, thể hiện ý chí độc lập, không phụ thuộc vào ngoại bang (trước thời vua Đinh, nước ta vẫn dùng các đồng tiền của các triều đại Trung Quốc đúc).

Tiếp nối sự nghiệp của vua Đinh, sau này khi lên ngôi, vua Lê Đại Hành cho đúc tiền “Thiên Phúc Trấn Bảo” (天 福  鎮  寶).

Trong quá trình xây dựng Kinh đô Hoa Lư,  vua cho xây dựng các lò nung, các xưởng sản xuất vật liệu xây dựng. Hệ thống những loại vật liệu kiến trúc tham gia vào xây dựng kiến trúc ở kinh đô Hoa Lư thế kỷ X bao gồm các loại chất liệu gạch, ngói, đất nung, đá và gỗ.Trong tất cả các loại vật liệu ấy, gạch là loại hình hiện vật có số lượng nhiều nhất, tham gia vào nhiều vị trí kiến trúc từ chân móng thành, tường thành, tường bao kiến trúc, lát nền hoặc lát thềm sân kiến trúc. Các lại gạch đã phát hiện ở khu vực Kinh đô Hoa Lư xưa đều làm bằng đất sét, đóng khuôn, nung ở nhiệt độ cao, một số ít nung ở nhiệt độ thường và đã có trang trí hoa văn. Đặc biệt tìm thấy nhiều hiện vật gạch có dòng chữ “Đại Việt quốc quân thành chuyên” (Gạch xây thành của nước Đại Việt). Gạch “Đại Việt quốc quân thành chuyên” có hình chữ nhật, chính giữa viên gạch ghi dòng chữ Hán “Đại Việt Quốc quân thành chuyên”. Có thể nói lần đầu tiên tên nước được ghi trên vật liệu kiến trúc thể hiện ý chí độc lập mạnh mẽ của các vua thời Đinh, Tiền Lê. Gạch dùng để xây tường cung điện và tường thành.

Gạch Đại Việt quốc quân thành chuyên

Qua một số tư liệu lịch sử và hiện vật đang lưu giữ tại Bảo tàng Ninh Bình cho thấy Đinh Tiên Hoàng đế - người mở nền chính thống quốc gia, xây dựng nhà nước Đại Cồ Việt làm khởi nguồn, làm bản lề để mở ra kỷ nguyên Đại Việt thống nhất, độc lập, tự chủ sau này. Những đóng góp lớn lao của Đinh Tiên Hoàng Đế đã khẳng định thống nhất đất nước, độc lập, tự chủ là một giá trị thiêng liêng của dân tộc Việt Nam.