Nghê - Linh vật thuần Việt trong không gian văn hóa truyền thống

Trong kho tàng di sản văn hóa dân tộc, có những hình tượng không tồn tại trong tự nhiên nhưng lại sống bền bỉ trong đời sống tinh thần của người Việt qua nhiều thế kỷ. Nghê là một hình tượng như thế. Nghê là sản phẩm của trí tưởng tượng, óc sáng tạo của người Việt xưa, gắn với khát vọng bảo vệ cuộc sống bình an, xua đuổi tà ác, hướng tới sự hài hòa, may mắn và thịnh vượng. Từ đình, đền, chùa, phủ đến các công trình kiến trúc dân gian, nghê đã trở thành một dấu ấn riêng của mỹ thuật truyền thống Việt Nam.

Sưu tập tượng linh vật nghê  đang lưu giữ tại Bảo tàng tỉnh Ninh Bình cơ sở 2 là những minh chứng sinh động cho sự sáng tạo và biến đổi của nghệ thuật tạo hình dân gian Việt Nam qua các thời kỳ.

Từ hình bóng con chó đá đến linh vật mang dấu ấn Việt

Chó vốn là con vật gần gũi với cư dân nông nghiệp, gắn với vai trò giữ nhà, bảo vệ con người và xua đuổi những điều không may. Từ hình ảnh ấy, người Việt xưa đã tạo nên những tượng chó đá đặt trước cổng làng, đình, đền, phủ, chùa… như những vị thần canh giữ cửa. Qua thời gian và sự giao lưu văn hóa, hình tượng này được cách điệu, bổ sung nhiều yếu tố mang tính biểu tượng, dần hình thành nghê - một sáng tạo đặc sắc của người Việt, vừa gần gũi vừa linh thiêng.

Nghê không có một khuôn mẫu cố định. Tùy thời kỳ, chất liệu và không gian kiến trúc, nghê có thể mang dáng thanh mảnh, đầu lớn, miệng rộng, bờm xoắn, đuôi cuộn; có khi gần với hình dáng chó, có khi kết hợp đặc điểm của rồng, sư tử và các linh vật khác. Chính sự biến hóa ấy đã tạo nên nét riêng của nghê trong mỹ thuật truyền thống Việt Nam: một linh vật không bị giới hạn bởi khuôn mẫu, mà luôn được các nghệ nhân sáng tạo theo quan niệm thẩm mỹ và đời sống tâm linh của từng thời đại.

Linh vật của sự bảo hộ và những ước vọng tốt đẹp

Trong quan niệm truyền thống, các linh vật thường được đặt tại những vị trí có tính chất chuyển tiếp: trước cổng, bậc thềm, lối vào hoặc những nơi quan trọng của công trình kiến trúc. Đây là những không gian vừa mang ý nghĩa thực tế, vừa có ý nghĩa biểu tượng - nơi con người gửi gắm mong muốn về sự bình an, che chở và ngăn cách giữa không gian linh thiêng với những điều bất an bên ngoài. Nghê cũng mang trong mình ý nghĩa ấy. Nhưng khác với nhiều linh vật có dáng vẻ uy mãnh, dữ dằn, nghê Việt thường tạo nên một cảm giác rất riêng. Đó là sự kết hợp giữa uy nghi và gần gũi, mạnh mẽ và mềm mại, linh thiêng nhưng không xa cách.

Đằng sau hình tượng nghê là những ước nguyện rất đời thường của con người: mong cuộc sống bình yên, gia đình được bảo vệ, cộng đồng được che chở, điều tốt đẹp được lưu giữ và những điều xấu được ngăn chặn. Vì thế, nghê không chỉ là một sản phẩm của nghệ thuật tạo hình. Nghê còn là nơi hội tụ của niềm tin, tâm thức và ước vọng của người Việt qua nhiều thế hệ.

36 hiện vật - một thế giới tạo hình phong phú của nghê Việt

Sưu tập tượng linh vật nghê tại Bảo tàng tỉnh Ninh Bình gồm 36 hiện vật, chủ yếu được sưu tầm trên địa bàn tỉnh Nam Đinh cũ, có niên đại từ thời Trần (thế kỷ XIII - XIV) đến thời Nguyễn (thế kỷ XIX - XX).

Các hiện vật được chế tác từ gỗ, gốm, đồng và đá, mỗi chất liệu lại tạo nên một diện mạo riêng: nghê đá khỏe khoắn, vững chãi; nghê gỗ mềm mại, giàu đường nét chạm khắc; nghê gốm tinh tế, sinh động; nghê đồng chắc khỏe, bền vững.

Về loại hình, sưu tập gồm nghê thờ và nghê trang trí kiến trúc, với nhiều dạng tạo hình như long nghê, sư tử nghê, khuyển nghê, kỳ lân nghê. Có những đôi nghê uy nghi nơi không gian thờ tự, có những hình tượng được cách điệu thành chi tiết trang trí kiến trúc; có con mạnh mẽ, oai vệ, có con lại mềm mại, gần gũi và sinh động.

Qua từng đường nét tạo hình, những hiện vật nghê không chỉ kể câu chuyện về một linh vật trong đời sống văn hóa, tín ngưỡng, mà còn hé mở thế giới tâm hồn của người Việt xưa - nơi trí tưởng tượng, tài năng nghệ thuật và những ước vọng về cuộc sống bình an được gửi gắm qua từng tác phẩm.

Nghê - dấu ấn của sức sáng tạo trong mỹ thuật Việt Nam

Một trong những giá trị nổi bật của sưu tập nghê tại Bảo tàng tỉnh Ninh Bình chính là khả năng cho người xem nhận diện rõ sức sáng tạo của nghệ nhân Việt Nam. Cùng là hình tượng nghê nhưng mỗi hiện vật mang một dáng vẻ, đường nét khác nhau. Tỷ lệ cơ thể, dáng đứng, dáng ngồi, hình dáng đầu, bờm, đuôi, chân, móng, hoa văn trang trí… đều có thể được biến đổi.

Có con nghê thanh thoát với thân hình uốn lượn; có con chắc khỏe, bề thế; có con mang dáng chó rõ nét; có con lại pha trộn những yếu tố của rồng, sư tử và các linh vật khác. Những biến đổi ấy không phải sự thiếu thống nhất, mà chính là biểu hiện của tính linh hoạt và khả năng sáng tạo cao của nghệ thuật dân gian Việt Nam.

Qua từng nhát đục, đường chạm, nét khắc, người nghệ nhân đã biến một khối gỗ, một tảng đá, một khối đất hay một miếng đồng thành một sinh thể có thần thái. Điều quan trọng không chỉ nằm ở việc tạo ra một hình dáng đẹp mà còn là tạo được “thần” cho linh vật.

Đó cũng chính là lý do những linh vật nghê cổ, dù đã trải qua hàng trăm năm, vẫn có khả năng tạo nên cảm xúc đặc biệt đối với người xem hôm nay.

Từ hiện vật bảo tàng đến câu chuyện về bản sắc văn hóa

Giá trị của sưu tập nghê không chỉ nằm ở số lượng hiện vật hay niên đại lâu đời. Quan trọng hơn, sưu tập giúp công chúng có cơ hội tìm hiểu một hình tượng linh vật được hình thành, phát triển và biến đổi trong chính môi trường văn hóa Việt Nam. Tìm hiểu về nghê không chỉ giúp khám phá mỹ thuật cổ truyền, tín ngưỡng dân gian và tư duy thẩm mỹ của cha ông, mà còn góp phần nhận diện những giá trị đặc trưng của văn hóa Việt trong đời sống hiện đại. Việc nhận diện đúng đặc điểm của nghê Việt cũng giúp công chúng hiểu rõ hơn sự khác biệt giữa các hình tượng linh vật, từ đó thêm trân trọng, gìn giữ và phát huy bản sắc văn hóa dân tộc.

Qua sưu tập 36 hiện vật được lưu giữ và trưng bày tại Bảo tàng tỉnh Ninh Bình, công chúng hôm nay có thể nhìn thấy ở nghê không chỉ vẻ đẹp của một linh vật, mà còn thấy được trí tưởng tượng, bàn tay tài hoa và những ước vọng bình dị của con người Việt Nam qua nhiều thế kỷ.

Bảo tồn những hiện vật ấy vì thế không chỉ là giữ lại những tác phẩm nghệ thuật cổ. Đó còn là giữ lại một phần ký ức văn hóa, một dấu ấn thẩm mỹ và một biểu tượng mang đậm bản sắc Việt, để từ quá khứ, những giá trị ấy tiếp tục được nhận diện, trân trọng và sáng tạo trong đời sống hôm nay.

Tác giả: Nguyễn Thị Bích Ngọc

Phòng Giáo dục - Truyền thông