Đình và chùa Cổ Viễn - Dấu ấn văn hóa trong dòng chảy lịch sử địa phương.

Di tích đình và chùa Cổ Viễn tọa lạc tại thôn Cổ Viễn, xã Bình An, tỉnh Ninh Bình. Đình và chùa Cổ Viễn có sự kết hợp hài hòa giữa văn hóa dân gian và lịch sử cách mạng địa phương, là sự lồng ghép, thăng hoa các yếu tố văn hóa truyền thống vào các giá trị cách mạng, tạo nên bản sắc độc đáo, củng cố ý chí dân tộc và tinh thần cộng đồng.

Đình và chùa Cổ Viễn được xây dựng tại vị trí trung tâm làng, gần sông Châu, thuận tiện nối với các đường, ngõ thôn xóm nơi đây; tạo thế “tụ thủy,” biểu tượng cho sự thịnh vượng và sinh khí cho cộng đồng. Đây là cách bố trí không chỉ hài hòa về mặt tâm linh mà còn thuận lợi cho sinh hoạt hàng ngày của dân làng.

Căn cứ vào cuốn “Địa dư huyện Bình Lục” do tri phủ Ngô Vi Liễn viết, đình Cổ Viễn là nơi thờ Nguyễn Hoằng tướng thời Hùng Duệ Vương. Nguyễn Hoằng là người tinh thông văn võ từ thuở nhỏ nên đến tuổi trưởng thành ông được Tản Viên Sơn thánh tiến cử vào triều, phong chức “Dũng lược tướng quân”. Một lần qua trang Cổ Viễn thấy nhân dân ở đây hiền lành, chất phác nên cho lập hành cung làm nơi nghỉ ngơi. Khi giặc Thục đem quân quấy phá, Nguyễn Hoằng đã động viên được 28 người trang Cổ Viễn theo ông lên đường đánh giặc. Sau thắng lợi, ông được triều đình phong tặng là “Hùng lược cao huân hồng liệt đại vương” ban cho thực ấp ở phủ Thiên Trường và miễn trừ sưu dịch cho dân làng Cổ Viễn. Sau khi Nguyễn Hoằng qua đời, để ghi nhớ công lao, nhân dân trang Cổ Viễn đã xây dựng đình, tôn ông làm Thành hoàng muôn đời hương khói phụng thờ.

Đình Cổ Viễn là công trình kiến trúc quy mô gồm 4 toà làm theo kiểu nội chữ “đinh”, ngoại chữ “quốc”. Mặc dù đã nhiều lần tu sửa, tôn tạo nhưng di tích vẫn bảo lưu được phong cách kiến trúc nghệ thuật thời Hậu Lê, thế kỷ 17, 18. Ngoài việc tạo độ bền vững chắc chắn, trên các cấu kiện kiến trúc trên công trình còn được đục chạm nhiều đề tài sinh động mang đậm phong cách kiến trúc truyền thống như rồng chầu, phượng múa, lá lật hóa long, vân ám, lá hỏa. Cùng với vẻ đẹp về kiến trúc, đình Cổ Viễn còn lưu giữ được một số đồ thờ có giá trị nghệ thuật thời Hậu Lê, tiêu biểu như: án thư chất liệu gỗ với các mảng đục chạm lưỡng long chầu nguyệt, lưỡng phượng chầu hổ phù, ly vờn cầu, hạc đứng, sen quy, long mã; ngai thờ với kỹ thuật đục bong chạm lộng công phu. Các hiện vật đều được phủ một lớp vàng son lộng lẫy góp phần làm tăng thêm không khí trang nghiêm nơi thờ tự.

Chùa Cổ Viễn nằm liền sát với đình Cổ Viễn, tên chữ là “Linh Quang tự” (chùa Linh Quang). Theo ngọc phả hiện đang lưu giữ tại di tích, ngoài việc thờ phật, chùa Cổ Viễn còn thờ Phạn Công chúa là con của vua Lý Thánh Tông và Ỷ Lan phu nhân.

Công trình chùa Cổ Viễn có mặt bằng hình chữ “đinh” gồm 5 gian tiền đường, 3 gian hậu cung, mái lợp ngói nam. Ngoài ra còn có các công trình nhà tổ 5 gian, phủ thờ 5 gian kiến trúc kiểu tiền đao, hậu đốc.

Theo truyền thuyết địa phương chùa được xây dựng từ thời nhà Lý và được nhiều lần trùng tu tôn tạo. Hiện nay kiến trúc của công trình mang đậm phong cách nghệ thuật thời Nguyễn. Phủ Cổ Viễn còn bảo tồn được nhiều sắc phong từ thời Hậu Lê đến thời Nguyễn phong cho Phạn công chúa; ngai thờ được chạm khắc công phu theo đề tài long chầu, phượng múa, ly quy cách điệu.

Hàng năm tại đình và chùa Cổ Viễn có những ngày lễ lớn để kỷ niệm Hoằng tướng công và Phạn công chúa như: ngày 13 tháng giêng là ngày kỵ của Hoằng tướng công, ngoài việc tế lễ còn có rước kiệu thánh trong làng lên thôn Nội xã Đồng Du gần đó. Trong ngày hội có đấu võ, ôn lại lúc sinh thời Hoằng tướng công đã từng đi chinh chiến. Ngày hội còn tổ chức trò chơi du cũng là trò chơi nâng cao tính thượng võ của dân tộc. Ngày 4 tháng Giêng là ngày sinh của Phạn công chúa, ngoài việc tế lễ còn tổ chức đấu vật. Sở dĩ có trò này do lúc sinh thời Phạn công chúa ham thích võ nghệ, khi phụ vương ra trận đã xin làm tướng tiên phong đi đánh giặc. Ngày 4 tháng 8 là ngày kỵ của Phạn công chúa, có tổ chức kỷ niệm 3 ngày (lễ cáo, chính kỵ và lễ tạ), lễ vật có cỗ mặn, cỗ chay.

Di tích đình và chùa Cổ Viễn là cái nôi của phong trào cách mạng những năm 1930 - 1931 cũng như trong suốt quá trình chuẩn bị, tiến tới Tổng khởi nghĩa giành chính quyền tháng Tám năm 1945. Đây cũng là cơ sở trao đổi thông tin liên lạc, nuôi giấu, bảo vệ nhiều đồng chí cán bộ Xứ ủy Bắc Kỳ, cán bộ Tỉnh ủy Hà Nam về hoạt động trong suốt thời kỳ ra đời và duy trì của tổ chức Hội Việt Nam Thanh niên Cách mạng.

Đình và chùa Cổ Viễn không chỉ là nơi in đậm dấu ấn lịch sử mà còn là điểm ôn cố tri tân của thế hệ trẻ hôm nay, tiếp bước bản hùng ca yêu nước của cha ông đã để lại. Di tích đình và chùa Cổ Viễn góp phần bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa truyền thống, đồng thời giáo dục thế hệ trẻ về lịch sử cách mạng của quê hương.

Tác giả: Trần Thị Ngọc Thủy

Phòng Nghiên cứu Lịch sử văn hóa