Dấu ấn văn hóa Đông Sơn trên đất Ninh Bình qua bộ sưu tập đồ đồng Đông Sơn tại Bảo Tàng

1. Văn hóa Đông Sơn – nền văn hóa cốt lõi của người Việt cổ

Văn hóa Đông Sơn tồn tại cách ngày nay khoảng 2.000 – 3.000 năm, chủ yếu ở miền Bắc và Bắc Trung Bộ Việt Nam, trên lưu vực sông Hồng, sông Mã, sông Cả. Thời kỳ này, người Việt cổ đã đạt đến đỉnh cao trong kỹ thuật chế tác đồng thau với loại hình và số lượng tăng vọt so với thời kỳ trước. Đặc biệt, người Đông Sơn đã đúc được những hiện vật bằng đồng có nhiều kích cỡ khác nhau, trang trí hoa văn tinh xảo mà cho tới ngày nay vẫn là biểu trưng của văn hóa dân tộc.

Văn hóa Đông Sơn được đặt tên theo một làng nằm ngay cạnh sông Mã thuộc thành phố Thanh Hóa. Năm 1924, một người dân đánh cá đã ngẫu nhiên tìm được tại đây một số đồ đồng do đất ở ven sông Mã bị lở sau trận mưa. Trải qua nhiều cuộc khai quật, năm 1943, một học giả người Áo là R. Heine-Geldern lần đầu tiên sử dụng thuật ngữ “văn hóa Đông Sơn” để chỉ nền văn hóa phát triển rực rỡ trên phạm vi miền Bắc Việt Nam thuộc thời đại kim khí, cách ngày nay 2000 – 3000 năm. Từ đó đến nay, qua nhiều nguồn tư liệu như thư tịch cổ, văn hóa dân gian, truyền thuyết, khảo cổ học… người ta đã dần dần phác thảo bức tranh về nền văn hóa rực rỡ này.

Địa bàn phân bố chủ yếu của các cư dân văn hóa Đông Sơn là vùng đất chân đồi nằm cạnh ven sông suối, các ngã ba sông lớn, vùng đồng bằng hẹp giữa các chi lưu sông suối từ biên giới phía Bắc Việt Nam đến đèo Ngang (Quảng Bình). Hiện nay các đặc điểm của văn hóa Đông Sơn được tìm thấy khắp miền Bắc Việt Nam và chưa có một nền văn hóa nào có địa bàn phân bố rộng lớn như văn hóa Đông Sơn.

Cho đến nay các loại hình di tích phát hiện được thuộc tầng văn hóa Đông Sơn bao gồm: Di chỉ cư trú, di chỉ mộ táng, di chỉ cư trú kết hợp mộ táng, di chỉ xưởng và các di tích phát hiện lẻ tẻ.

Văn hóa Đông Sơn là văn hóa thuộc sơ kỳ đồ sắt nhưng chất liệu nổi bật là đồ đồng, nghề luyện kim đồng rất phát triển. Đồ đồng đa dạng về loại hình và người Đông Sơn có kỹ thuật tiến bộ nhất so với cư dân các vùng lân cận. Số hiện vật đá tìm được không chỉ ít về số lượng mà còn nghèo nàn và đơn điệu về loại hình, trừ đồ trang sức. Đồ gốm cũng chỉ được chế tạo đơn sơ và hướng vào mục đích thực dụng. Các nhà khảo cổ học còn phát hiện ra dấu tích của nghề luyện kim sắt và những hiện vật như cuốc, mai, thuổng, mũi tên làm bằng sắt. Đây là cơ sở khoa học để khảo cổ học ngày nay xếp văn hóa Đông Sơn vào Sơ kỳ thời đại đồ sắt.

Đông Sơn là nền văn hóa cốt lõi của người Việt bởi nó được hình thành trên cơ sở những nền văn hóa tiền Đông Sơn trên chính đất Việt như Phùng Nguyên, Đồng Đậu, Gò Mun... Nó có vai trò đặc biệt quan trọng trong tiến trình lịch sử dân tộc, không chỉ tạo tiền đề để hình thành nên nhà nước đầu tiên – nhà nước Văn Lang – Âu Lạc mà đó còn là nền tảng vững chắc để văn hóa Việt Nam giao lưu, tiếp biến với những nền văn hóa Trung Hoa, Ấn Độ, Đông Nam Á… trong những thế kỷ sau công nguyên mà vẫn giữ được bản sắc văn hóa dân tộc.

2. Dấu ấn văn hóa Đông Sơn trên đất Ninh Bình

Ninh Bình là một tỉnh nằm ở phía nam của đồng bằng sông Hồng với địa hình tự nhiên nhiều đồi núi, hang động, lại có cả đồng bằng ven biển, ven sông, ngay từ sớm đã xuất hiện dấu tích của loài người. Các nhà khảo cổ đã phát hiện ra xương và răng hóa thạch cách ngày nay 3 – 4 vạn năm tại thung Lang (Tam Điệp), Tràng An (Hoa Lư)… Đây chính là dấu tích của các cư dân là chủ nhân của văn hóa hậu kỳ đồ đá cũ. Trải qua nhiều cuộc thám sát và khai quật khảo cổ học, Ninh Bình đã chứng tỏ mình là một vùng đất có bề dày lịch sử, từ sơ kỳ đá mới (di chỉ hang Đăng Đắng – Cúc Phương) đến hậu kỳ đá mới (núi Một – Tam Điệp) rồi đến hậu kỳ đồ đồng thau (di chỉ Mán Bạc – Yên Mô). Điều đó cho phép nhận định sự tồn tại của nền văn hóa Đông Sơn thuộc sơ kỳ đồ sắt trên cơ sở phát triển từ hậu kỳ đồng thau đó tại Ninh Bình.

 

Dao găm đồng

Năm 1969, một trống đồng được phát hiện tại thôn Mống, xã Yên Quang, huyện Nho Quan. Năm 1990, khi san đất làm vườn, người dân ở khu vực nông trường Đồng Dao đã phát hiện một chiếc rìu đồng và một mũi tên đồng thuộc thời kỳ văn hóa Đông Sơn. Năm 1996, người dân ở đội 5 (đội Thống Nhất) – xí nghiệp Nông Công nghiệp Đồng Giao tìm thấy ở khu vực công trường một số hiện vật bằng đồng gồm một chiếc giáo, 2 mũi lao, 2 chiếc cuốc và 9 chiếc rìu có niên đại văn hóa Đông Sơn. Năm 1998, ba em học sinh đã phát hiện ra một trống đồng trong hang đá có nước tại thôn Thạch La, xã Thạch Bình huyện Nho Quan. Năm 2002, khi đánh đá để xây dựng nhà tại núi Thoi, thôn Đá Hàn, xã Gia Hòa, huyện Gia Viễn, người dân đã phát hiện ra một số di vật bằng đồng như dao găm, mũi lao, mũi tên, rìu… Những hiện vật này đều còn nguyên vẹn và đựng trong một chiếc bình bằng đồng, được xác định thuộc thời kỳ văn hóa Đông Sơn.

Ngoài những hiện vật được phát hiện trên địa bàn tỉnh, năm 1993, Công an tỉnh Ninh Bình đã bàn giao một chiếc trống và một mặt trống cho Bảo tàng lưu giữ. Vào các năm 2010, 2011, Bảo tàng Ninh Bình còn được các nhà sưu tập cổ vật hiến tặng nhiều hiện vật có niên đại thuộc thời kỳ văn hóa Đông Sơn cung cấp những tư liệu quan trọng, bổ sung vào nguồn hiện vật của Bảo tàng Ninh Bình.

Hiện nay, Bảo tàng Ninh Bình đã xây dựng thành công bộ sưu tập đồ đồng Đông Sơn. Sưu tập gồm 127 hiện vật với 5 loại hình: Nhạc cụ, vũ khí, công cụ sản xuất, đồ trang sức, dụng cụ sinh hoạt.

 

Trống thôn Mống

 

Nhạc cụ gồm 5 hiện vật với 2 loại là trống và chuông, tiêu biểu là trống thôn Mống được phát hiện năm 1969 tại thôn Mống, xã Yên Quang, huyện Nho Quan. Vũ khí chiếm số lượng lớn, tại Bảo tàng Ninh Bình hiện có 35 hiện vật, gồm nhiều loại: giáo, mũi lao, dao găm, bao dao găm, mũi tên, ốp tay. Công cụ sản xuất gồm 39 hiện vật với các loại hình: rìu, cuốc, thuổng, lưỡi hãi, trong đó phổ biến là rìu với 3 loại rìu lưỡi xéo, rìu gót vuông và rìu lưỡi cân. Về đồ trang sức, hiện nay Bảo tàng Ninh Bình lưu giữ 29 hiện vật đều thuộc loại hình vòng  được chia làm 3 loại theo hình dáng mặt cắt. Về đồ dùng sinh hoạt, tại Bảo tàng Ninh Bình hiện đang lưu giữ 17 hiện vật gồm thạp, muôi, nồi, ang, nắp lư trầm trong đó thạp chiếm số lượng lớn nhất.

3. Giá trị của sưu tập đồ đồng Đông Sơn tại Bảo tàng Ninh Bình

Sưu tập đồ đồng Đông Sơn tại Bảo tàng Ninh Bình là một sưu tập mang nhiều giá trị lịch sử, văn hóa và khoa học. Trước hết, đồ đồng Đông Sơn phản ánh đời sống vật chất, tinh thần và xã hội của cư dân Việt cổ. Đó là đời sống kinh tế nông nghiệp lúa nước là chủ đạo, là việc chinh phục những vùng đồng bằng màu mỡ tạo thành các làng xóm đông vui, là việc xác lập chế độ phụ hệ, xây dựng loại hình xã hội kiểu “phương thức sản xuất châu Á” và là sự ra đời của nhà nước đầu tiên trong lịch sử - nhà nước Văn Lang - Âu Lạc như một minh chứng hùng hồn chứng minh thời đại Hùng Vương trong truyền thuyết hoàn toàn có thật.

Mặt khác, những hiện vật thuộc bộ sưu tập Đồ đồng Đông Sơn cung cấp cho chúng ta những hiểu biết về kỹ thuật đúc đồng, luyện kim cũng như nghệ thuật trang trí của người Đông Sơn. Người Đông Sơn đã tìm ra hợp kim đồng trong đó có pha chì và thiếc với một tỉ lệ hoàn hảo và phù hợp với từng loại hình, công dụng khác nhau. Đó là một bước tiến lớn trong kỹ thuật luyện kim và kỹ thuật điêu khắc. Về kỹ thuật chế tác, ngoài một số ít công cụ cỡ nhỏ mang dấu vết của kỹ thuật rèn, còn hầu hết các di vật đồng là sản phẩm của kỹ thuật đúc. Về kỹ thuật trang trí, những hoa văn trang trí trên đồ đồng chính là một nguồn sử liệu quan trọng, đặc biệt là hoa văn trên trống đồng, phản ánh đời sống tín ngưỡng của người Việt cổ.

Những hiện vật đồ đồng Đông Sơn tại Bảo tàng Ninh Bình phong phú về loại hình, đa dạng về kiểu dáng, được tìm thấy trên chính đất Ninh Bình thể hiện sự tồn tại và phát triển của văn hóa Đông Sơn tại đây. Điều đó chứng tỏ Ninh Bình không chỉ là nơi xuất hiện dấu tích của loài người từ sớm mà còn là nơi có lịch sử phát triển liên tục từ những nền văn hóa đầu tiên của loài người (Hòa Bình) đến nền văn hóa đặc trưng của người Việt cổ (Đông Sơn). Dấu tích của nền văn hóa Đông Sơn trên đất Ninh Bình càng cho thấy nơi đây là một mảnh đất có bề dày lịch sử, truyền thống văn hóa lâu đời, là nơi “đất lành” để cho các thế hệ mai hậu viết tiếp những trang sử hào hùng mà cha ông để lại.

Việc giới thiệu và tuyên truyền về sưu tập đồ đồng Đông Sơn không chỉ khơi dậy niềm tự hào dân tộc trong mỗi người dân đất Việt mà còn giới thiệu với bạn bè quốc tế về một nền văn hóa riêng có của người Việt Nam trước thời Bắc thuộc, nền văn hóa đã giúp gìn giữ, bảo vệ lãnh thổ qua hàng ngàn năm và là cơ sở để chúng ta tiếp tục xây dựng đất nước văn minh, phồn vinh, tươi đẹp.

Lê Thị Vân Trang - Bảo tàng Ninh Bình