Trận địa pháo phòng không Lam Hạ - Vang mãi bản hùng ca

Trận địa pháo phòng không Lam Hạ là một địa chỉ đỏ, có ý nghĩa đặc biệt trong lịch sử đấu tranh bảo vệ Tổ quốc của dân tộc ta. Tinh thần chiến đấu anh dũng, ngoan cường, quyết liệt của quân và dân ta tại tọa độ lửa này đã để lại một bài ca anh hùng vang mãi ngàn năm.

Trong những năm chống chiến tranh phá hoại bằng không quân của đế quốc Mỹ (1965-1972), xã Lam Hạ (tiền thân là hai xã Tiên Hòa và Tiên Hồng thuộc huyện Duy Tiên) là một trong những địa bàn trọng điểm bị đánh phá ác liệt của tỉnh Nam Hà. Trên địa bàn xã và vùng phụ cận khi đó có Quốc lộ 1A, tuyến đường sắt Bắc - Nam, đê Bắc Châu Giang cùng hai cầu phao còn gọi là cầu chìm, phục vụ xe quân sự vượt sông Châu Giang. Trước yêu cầu bảo vệ các tuyến giao thông và mục tiêu quan trọng, quân và dân Lam Hạ đã xây dựng thế trận phòng không nhân dân rộng khắp, hình thành hệ thống các trận địa pháo tại Đình Tràng, Hòa Lạc và Đường Ấm.

Trận địa pháo 37 ly tại Đình Tràng là trận địa chính và quan trọng nhất, được xác định là “Chốt thép tả ngạn sông Châu”. Trận địa nằm cách Quốc lộ 1A khoảng 200 m, có diện tích gần 1.000 m², bố trí 4 khẩu đội pháo và các tổ súng máy trung liên. Từ đây, một hệ thống giao thông hào dài khoảng 3 km, sâu 1,5 m được xây dựng, nối từ khu vực ngã ba Quốc lộ 1A rẽ vào thôn Đường Ấm tới khu an toàn, phục vụ cơ động chiến đấu, vận chuyển đạn dược và đưa thương binh, bệnh binh ra khỏi khu vực chiến đấu. Đây cũng là nơi diễn ra những trận chiến đấu đặc biệt ác liệt và ghi dấu sự hy sinh của sáu nữ dân quân Lam Hạ ngày 1/10/1966.

Trận địa pháo 57 ly tại Hòa Lạc được xây dựng vào đầu tháng 10/1966, khi Bộ Tư lệnh Quân chủng Phòng không - Không quân điều động Trung đoàn 233 pháo cao xạ 57 ly từ thành phố Nam Định lên tăng cường lực lượng phòng không bảo vệ cầu Phủ Lý. Trận địa được bố trí trên cánh đồng đầu làng Hòa Lạc, với 4 khẩu đội pháo đặt tại bốn góc, pháo bắn tầm cao 4000 m.

Trận địa pháo 100 ly tại Đường Ấm cũng được xây dựng vào đầu tháng 10/1966. Bộ Tư lệnh Quân khu III điều hai phân đội pháo 100 ly từ Hải Dương lên, phối hợp với dân quân địa phương xây dựng trận địa, với nhiệm vụ trọng yếu là bảo vệ hai cầu phao bắc qua sông Châu thuộc địa phận xã Lam Hạ.

Sự bố trí đồng thời các trận địa 37 ly ở Đình Tràng, 57 ly ở Hòa Lạc và 100 ly ở Đường Ấm đã tạo thành một hệ thống phòng không liên hoàn, trực tiếp bảo vệ khoảng 2 km Quốc lộ 1A, 2 km đường sắt, 2 km đê Bắc Châu Giang, một trạm bơm và hai cơ quan của tỉnh. Các trận địa không phải những điểm chiến đấu đơn lẻ mà được tổ chức trong một thế trận chung, gắn với nhiệm vụ bảo vệ các tuyến giao thông và mục tiêu quan trọng của khu vực. Riêng trận địa phòng không 37 ly ở Đình Tràng trong bảy năm liên tục từ 1965 - 1972 được Quân khu III khen thưởng “Trận địa phòng không quyết thắng”.

Hơn nửa thế kỷ đã trôi qua, tiếng bom, tiếng súng đã lùi xa, diện mạo Lam Hạ (nay thuộc phường Hà Nam, tỉnh Ninh Bình) có nhiều đổi thay. Những cánh đồng, làng xóm và trận địa năm xưa dần nhường chỗ cho đường phố, trường học và các công trình đô thị. Tuy nhiên, ký ức về những trận địa pháo vẫn được gìn giữ trong không gian di tích. Dấu ấn rõ nét nhất của trận địa pháo phòng không Lam Hạ được thể hiện trong quần thể di tích lịch sử - văn hóa tại khu vực Đình Tràng, gồm Đền thờ các Anh hùng liệt sĩ, Đền thờ mười nữ liệt sĩ dân quân phòng không Lam Hạ, Nhà lưu niệm đồng chí Lương Khánh Thiện, quảng trường và khu vực trận địa pháo được phục dựng có diện tích quy hoạch trên 18,7 ha.

Tại đây, trận địa pháo phòng không 37 ly được phục dựng gần vị trí trận địa Đình Tràng năm xưa. Khẩu pháo được trưng bày không chỉ là một hiện vật quân sự mà còn là chứng nhân gợi nhắc về những ngày tháng chiến đấu quyết liệt, khi những cô gái tuổi mười sáu, mười tám, đôi mươi cùng đồng đội bám pháo, tiếp đạn và chiến đấu giữa mưa bom, bão đạn.

Bên cạnh khu vực trận địa pháo là Đền thờ mười nữ liệt sĩ dân quân phòng không Lam Hạ - nơi tưởng niệm những người con gái đã anh dũng hy sinh trong cuộc chiến đấu bảo vệ quê hương. Trong đền lưu giữ, trưng bày những hình ảnh và vật dụng gợi nhớ về các cô, từ những vật dụng quen thuộc đến những dấu tích gắn với cuộc sống và nhiệm vụ chiến đấu của những nữ dân quân năm nào.

Đền thờ Mười nữ liệt sĩ dân quân phòng không Lam Hạ

Một điểm nhấn trong không gian di tích là Tượng đài mười nữ liệt sĩ dân quân phòng không Lam Hạ, được xây dựng tại quảng trường của quần thể di tích, góp phần tạo nên không gian tưởng niệm trang trọng, nhấn mạnh giá trị biểu tượng sự hy sinh anh dũng của các cô.

Địa điểm trận địa pháo phòng không Lam Hạ được xếp hạng Di tích lịch sử cấp quốc gia năm 2016. Đây là sự ghi nhận giá trị lịch sử  đặc biệt của địa điểm, đồng thời thể hiện sự tri ân sâu sắc đối với sự hy sinh của quân và dân Lam Hạ trong cuộc kháng chiến chống Mỹ, cứu nước.

Từ những trận địa pháo phòng không năm xưa đến không gian lịch sử và tưởng niệm hôm nay, Lam Hạ đã trở thành một chứng nhân của lịch sử. Những khẩu pháo đã ngừng tiếng súng, những hố bom đã được lấp đầy, quê hương đã đổi thay, nhưng ký ức về “tam giác lửa”, về những trận địa phòng không và những người con Lam Hạ đã ngã xuống vẫn còn mãi. Đó cũng là giá trị bền vững để di tích tiếp tục được gìn giữ, phát huy và trở thành một địa chỉ giáo dục truyền thống, góp phần truyền lại cho các thế hệ hôm nay và mai sau câu chuyện về lòng yêu nước, ý chí chiến đấu và sự hy sinh cao cả của những con người bình dị mà anh hùng. Đây cũng chính là hướng đi quan trọng trong việc phát huy giá trị di tích: không chỉ bảo tồn những gì còn lại của quá khứ, mà phải làm cho quá khứ tiếp tục có ý nghĩa đối với cuộc sống hôm nay.

Tác giả: Trần Việt Anh

Trưởng phòng Giáo dục - Truyền thông