Chùa Địa Tạng Phi Lai – Điểm du lịch văn hóa tâm linh tiêu biểu tỉnh Ninh Bình

Trong tổng số gần 2000 ngôi chùa trên địa bàn tỉnh Ninh Bình đã được nghiên cứu, kiểm kê, chùa Địa Tạng Phi Lai được xem là những danh lam cổ tự nổi tiếng của vùng đất văn hóa Liễu Đôi, Thanh Liêm xưa, từ lâu đã được nhiều người biết đến, hằng năm thu hút đông đảo người dân và du khách về thăm quan vãn cảnh, chiêm bái, cầu an, trở thành điểm đến văn hóa tâm linh không thể thiếu trên lộ trình tham quan các điểm di tích danh thắng tiêu biểu của tỉnh Ninh Bình.

Chùa Địa Tạng Phi Lai (tên dân gian là chùa Đùng, gọi theo tên làng cổ là chùa Ninh Trung) xưa thuộc thôn Ninh Trung, xã Liêm Sơn, huyện Thanh Liêm, nay thuộc thôn Ninh Trung, xã Thanh Bình, cách phường Hoa Lư khoảng 25km về phía Bắc. Ngôi chùa nằm về phía đông của chân núi Đùng thuộc dải núi Khe Non. Ngôi chùa xây dựng theo thuyết phong thủy, lưng lựa núi, hai bên là dãy núi có hình thế tả thanh long (rồng xanh), hữu bạch hổ (hổ trắng) chầu về, hậu huyễn vũ (sự kết hợp giữa rắn và rùa đen), tiền chu tước (chim sẻ đỏ) trấn giữ.

Tương truyền, chùa được xây dựng từ thế kỷ XI và được mở mang kiến thiết, xây dựng lớn vào thời Trần. Trải qua thời gian, thăng trầm lịch sử, dấu tích về ngôi chùa cổ không còn, đến nay chỉ còn sót lại những di vật kiến trúc bị mưa lũ cuốn trôi tích tụ lại ở những vùng trũng thấp quanh chùa. Theo sử sách, năm 1304, Vua Trần Nhân Tông chống gậy trúc dạo đi khắp nước Đại Việt, khuyến khích muôn dân giữ năm giới, tu hành Thập thiện, dẹp bỏ những nơi thờ cúng không đúng chính pháp, loại bỏ những điều mê tín dị đoan… Ngài đến Châu Bố Chính (Chánh) Quảng Bình lập am Tri Kiến và lưu lại đây một thời gian. Sau đó, được Vua Trần Anh Tông thỉnh vào nội cung để truyền giới Bồ Tát cho bá quan văn võ, quần thần. Tương truyền, khi đến núi Khe Non, Thanh Liêm thấy nơi đây có vị trí đắc địa: nằm về phía Bắc của dãy núi Tam Điệp và sông Đáy, nhìn ra vùng châu thổ rộng lớn; vua Trần Nhân Tông đã cho xây dựng quần thể chùa, tháp nằm dọc theo các khe núi và chọn đỉnh núi cao mà bằng phẳng khu vực này xây dựng tòa bảo tháp cao 13 tầng để phát triển khu vực này thành một trung tâm Phật giáo Trúc Lâm thời Trần. Tuy sử sách không nhắc đến trung tâm này, xong căn cứ vào kết quả khảo sát năm 2020 của Bảo tàng tỉnh và Viện Khảo cổ học, thì bộ sưu tập được phát hiện, bảo quản tại chùa Địa Tạng Phi Lai hiện có trên 1000 hiện vật, gồm nhiều loại hình khác nhau như: vật liệu xây dựng (gạch, ngói, mảnh tháp, mô hình tháp,...), đồ dùng sinh hoạt (bát, đĩa, bình vôi, lọ hoa,...) có niên đại trải dài từ thế kỷ 13 đến thế kỷ 19. Kết quả nghiên cứu bước đầu của chuyên gia Viện Khảo cổ thì dấu tích kiến trúc, vật liệu và các mô hình tháp ở đây được làm từ thế kỷ 13 và phát triển rực rỡ nhất thế kỷ 14. Hệ thống tháp ở đây đều là tháp thờ của các vị Thiền sư đã từng tu tập và hoằng dương Phật pháp, có đóng góp công sức quan trọng cho sự hưng thịnh của Phật giáo, khi viên tịch được xây tháp để bảo quản xá lị. Đặc điểm của các di tích của Thiền phái Trúc Lâm trên dãy Yên Tử là các di tích chùa, tháp phân bố dọc theo các khe suối lớn đổ về phía Đông (Quảng Ninh) và phía Tây (Bắc Giang- Bắc Ninh ngày nay).

Như vậy, các di tích chùa tháp, di vật ở Khe Non có chung đặc điểm phân bố và có kiến trúc tương đồng với các di tích của Thiền phái Trúc Lâm ở Yên Tử, đồng thời đây là bộ sưu tập hiện vật duy nhất, đầy đủ nhất về thời Trần trên vùng đất Liễu Đôi, Thanh Liêm xưa, rất có giá trị và ý nghĩa, góp phần vào việc nghiên cứu lịch sử, văn hóa, vùng đất con người Ninh Bình thời Trần.

Đến năm 2015, chùa Đùng được tu bổ, tôn tạo, mở rộng cảnh quan không gian và được đổi tên thành Địa Tạng Phi Lai. Bố cục và kiến trúc ngôi chùa mang phong cách kiến trúc truyền thống, bình đồ kiến trúc bao gồm: Nhà tam bảo, nhà thờ tổ, nơi thờ Đức Ông, Đức Thánh Hiền; nhà ở, giảng đường, nhà khách, nơi ở của phật tử… ẩn mình giữa rừng thông xanh mướt. Không gian chùa là nơi lý tưởng cho du khách tìm đến đây để cảm nhận sự tĩnh lặng, thư thái sau những ngày làm việc vất vả. Đồng thời đây còn là nơi sinh hoạt tâm linh của người dân trong vùng, hướng con người đến với những giá trị cơ bản nhất của đạo Phật, mang lại sự thanh tịnh, an lạc trong tâm hồn.

Với lợi thế về cảnh quan tự nhiên thơ mộng hữu tình, môi trường trong lành và không gian di sản, di tích độc đáo… nên ngày càng nhiều du khách và phật tử bốn phương hành hương chùa Địa Tạng Phi Lai để vãn cảnh, chiêm bái, trải nghiệm. Đặc biệt vào dịp đầu xuân, những ngày lễ, tết, ước tính mỗi ngày chùa Địa Tạng Phi Lai đón hàng ngàn lượt khách. Sự phát triển của điểm di tích này đã góp phần vào tăng trưởng lượng khách du lịch đến với tỉnh Ninh Bình trong những năm qua và mở ra hướng phát triển mới đối với vùng đất văn vật này trong thời gian tới.

Cùng với những kết quả bước đầu đạt được, những năm gần đây việc phát triển du lịch gắn với bảo vệ, phát huy các giá trị di sản của chùa Địa Tạng Phi Lai vẫn còn đó những vấn đề cần quan tâm giải quyết, đó là: không gian di tích chưa được quy hoạch, đầu tư bài bản nên vào những ngày nghỉ lễ, tết thường xảy ra tình trạng quá tải, ùn tắc, gây khó khăn cho công tác bảo đảm trật tự giao thông, tác động và ảnh hướng xấu đến cảnh quan môi trường; việc phát triển du lịch ở đây còn mang tính tự phát, mùa vụ và chưa có sự quản lý, khai thác một cách bài bản.

Để quản lý, khai thác và phát huy giá trị địa điểm đến, trong thời gian tới, chính quyền địa phương cần phải quan tâm tới công tác quản lý nhà nước về du lịch, di sản; đa dạng hóa các loại hình dịch vụ, phát triển đội ngũ hướng dẫn viên, thuyết minh viên; kết hợp chặt chẽ giữa hoạt động du lịch với quảng bá, khai thác phát huy vốn văn hoá truyền thống của địa phương. Đẩy mạnh công tác nghiên cứu khoa học, khai quật khảo cổ học, tổ chức hội thảo khoa học để khẳng định các giá trị lịch sử, văn hóa đang hiện hữu tại di tích; Tăng cường tuyên truyền, nâng cao nhận thức của cộng đồng dân cư về bảo tồn và phát huy giá trị di tích gắn với phát triển du lịch, nâng cao nhận thức người dân khi tham gia các hoạt động tín ngưỡng, du lịch, nhận thức rõ mối quan hệ qua lại chặt chẽ giữ lợi ích của người dân với sự phát triển bền vững của địa phương.

Với chủ trương, định hướng phát triển đúng hướng, triển khai đồng bộ các giải pháp về quy hoạch, đầu tư cơ sở hạ tầng, tôn tạo và bảo vệ cảnh quan, môi trường, phát huy những giá trị của di tích lịch sử văn hóa, phong tục tập quán, tôn giáo, tín ngưỡng, lễ hội truyền thống đặc sắc, tin tưởng rằng điểm du lịch chùa Địa Tạng Phi Lai sẽ là động lực chính đánh thức tiềm năng phát triển du lịch trên địa bàn, đóng góp vào sự tăng trưởng phát triển du lịch tỉnh Ninh Bình trong thời gian tới.

Tác giả: Đỗ Văn Hiến

Giám đốc Bảo tàng tỉnh Ninh Bình

Một số hình ảnh: