Bảo vật Quốc gia: Bộ tượng Trúc Lâm Tam Tổ tại Di tích Quốc gia đặc biệt Đền Trần – Chùa Phổ Minh, phường Nam Định, tỉnh Ninh Bình

Bộ tượng Trúc Lâm Tam Tổ được thờ tại chùa Phổ Minh, thuộc Di tích quốc gia đặc biệt Đền Trần - chùa Phổ Minh là một trong những hiện vật tiêu biểu, có giá trị đặc biệt về lịch sử, văn hóa và nghệ thuật của Phật giáo Việt Nam và đã được Thủ tướng Chính phủ công nhận là Bảo vật Quốc gia tại Quyết định số 41/QĐ -TTg ngày 30/1/2023. Bộ tượng không chỉ mang ý nghĩa tôn vinh ba vị tổ của Thiền phái Trúc Lâm - dòng Phật giáo thuần Việt, mà còn phản ánh sự phát triển rực rỡ của Phật giáo thời Trần và ảnh hưởng sâu rộng của dòng thiền này trong đời sống tinh thần dân tộc.

Thiền phái Trúc Lâm do Trần Nhân Tông sáng lập vào cuối thế kỷ XIII, là sự kết tinh giữa tư tưởng Phật giáo và truyền thống văn hóa Đại Việt, đề cao tinh thần nhập thế, gắn đạo với đời. Ba vị tổ của dòng thiền này gồm Đệ nhất tổ Trần Nhân Tông, Đệ nhị tổ Pháp Loa và Đệ tam tổ Huyền Quang - những nhân vật có vai trò quan trọng trong việc hình thành, phát triển và truyền bá tư tưởng Trúc Lâm trong lịch sử.

Cả ba pho tượng đều được tạc bằng gỗ, có niên đại khoảng từ thế kỷ XVII đến XVIII, được sơn son thếp vàng, mang phong cách nghệ thuật thời Lê Trung Hưng. Các pho tượng có tạo hình cân đối, đường nét chạm khắc tinh xảo, thể hiện trình độ điêu khắc điêu luyện của nghệ nhân xưa, đồng thời phản ánh quan niệm thẩm mỹ và tư duy tạo hình trong nghệ thuật tôn giáo truyền thống Việt Nam.

Nổi bật trong bộ tượng là tượng Đệ nhất tổ Trần Nhân Tông được thể hiện trong tư thế nhập niết bàn - hình tượng “sư tử nằm” hiếm gặp trong nghệ thuật điêu khắc Phật giáo Việt Nam. Tượng khắc họa hình ảnh Ngài nằm nghiêng, đầu tựa tay, gương mặt thanh thản với đôi mắt khép nhẹ và nụ cười mỉm, biểu hiện trạng thái an nhiên, tự tại của bậc giác ngộ. Các chi tiết như tóc xoắn ốc, nhục kế trên đỉnh đầu và những nếp áo mềm mại được thể hiện tinh tế, góp phần tôn lên thần thái siêu thoát của nhân vật. Theo văn bia “Phổ Minh thiền tự bi ký” khắc năm 1668, pho tượng được tạo tác trong đợt trùng tu chùa do Đại hòa thượng Chân Tĩnh khởi xướng.

Tượng Đệ nhị tổ Pháp Loa được tạc trong tư thế ngồi kiết già trên tòa sen, hai tay bắt ấn thiền định với các ngón tay cái chạm nhau, tạo thành hình tam giác - biểu trưng cho trí tuệ và sự giác ngộ. Khuôn mặt tượng cân đối, mũi cao, tai dài, thần thái từ bi, phúc hậu. Trang phục là áo cà sa nhiều lớp, cổ áo trễ để lộ lớp áo lót bên trong được sơn đỏ, các nếp áo được xử lý mềm mại, đặc biệt phần chân áo xếp thành hình cánh sen, tạo cảm giác thanh thoát và trang nghiêm.

Tượng Đệ tam tổ Huyền Quang, tục danh Lý Đạo Tái, vốn là người học rộng, từng đỗ Trạng nguyên trước khi xuất gia tu hành, được thể hiện trong tư thế ngồi thiền với hai chân xếp bằng. Tay phải bắt ấn giáo hóa, tay trái bắt ấn trí tuệ, đặt trên hai đầu gối. Khuôn mặt vuông, mũi cao, miệng cười nhẹ, tai lớn, toát lên phong thái ung dung, trí tuệ. Trang phục gồm áo cà sa khoác ngoài và lớp áo lót bên trong với cổ áo buông trùng, các tà áo được chạm khắc mềm mại, tạo nhịp điệu uyển chuyển và sinh động cho tổng thể pho tượng.

Với những giá trị nổi bật về lịch sử, tư tưởng và nghệ thuật, bộ tượng Trúc Lâm Tam Tổ chùa Phổ Minh không chỉ là tác phẩm điêu khắc gỗ tiêu biểu của thời Lê Trung Hưng mà còn là biểu tượng sinh động cho tinh thần Phật giáo Việt Nam - nơi hội tụ giữa trí tuệ, từ bi và tinh thần nhập thế. Đây là di sản quý báu góp phần làm phong phú thêm giá trị của quần thể di tích Đền Trần - chùa Phổ Minh, đồng thời khẳng định bản sắc văn hóa dân tộc trong dòng chảy lịch sử Việt Nam.

Tác giả: Nguyễn Thị Bích Hồng

Phòng Giáo dục - Truyền thông