Bảo vật quốc gia: Bộ Phủ Việt tại đền thờ Vua Lê Đại Hành

Về loại hình, Phủ Việt vốn là một dạng binh khí nghi trượng, được tạo tác dựa trên hình tượng chiếc rìu chiến kết hợp với đinh ba. Tuy nhiên, trong không gian thờ tự truyền thống của người Việt, Phủ Việt không còn mang chức năng của một vũ khí mà trở thành đồ chấp kích – lỗ bộ, thuộc hệ thống tế khí sử dụng trong nghi lễ, biểu trưng cho quyền uy vương quyền, sức mạnh quân sự, thần quyền và sự tôn vinh đối với các bậc anh hùng dân tộc. Tại đền thờ Vua Lê Đại Hành, Phủ Việt được sáng tạo với hình thức nghệ thuật độc đáo, vượt ra ngoài khuôn khổ của một hiện vật nghi trượng thông thường để trở thành một tác phẩm điêu khắc mang giá trị thẩm mỹ đặc sắc.

Mỗi hiện vật gồm ba bộ phận: đầu, lưỡi và cán.

Phần đầu được tạo tác theo hình tượng một rồng lớn cùng hai rồng nhỏ, tạo thành bố cục "ổ rồng" đặc sắc. Thân rồng mẹ uốn thành năm khúc mềm mại, các đao lửa bao quanh tạo cảm giác chuyển động mạnh mẽ. Hai con rồng con xoắn xuýt uốn lượn, ẩn hiện lấp ló trong những đao lửa của rồng mẹ. Thân rồng con nhào xuống dưới, đuôi ngược lên phía trên tương tự như rồng mẹ. Dù kích thước nhỏ hơn, các rồng con vẫn được chạm khắc đầy đủ bốn chân, tạo nên bố cục sinh động, giàu tính biểu tượng. Đỉnh Phủ Việt kết thúc bằng hình mặt hung thần, được các nhà nghiên cứu nhận định có khả năng là hình tượng Kala (Kirtimukha) trong nghệ thuật Champa. Sự xuất hiện của chi tiết này là minh chứng cho quá trình giao lưu, tiếp biến văn hóa trong nghệ thuật tạo hình Việt Nam thời trung đại.

Phần lưỡi được tạo thành từ quầng lửa phun ra từ miệng rồng lớn. Hệ thống đao lửa và vân mây được chạm khắc tinh xảo, bố cục cân đối, kết hợp kỹ thuật sơn son thếp vàng tạo nên hiệu quả thẩm mỹ nổi bật, đồng thời tăng thêm vẻ uy nghi và linh thiêng của hiện vật.

Phần cán được phủ sơn son màu đỏ, có tiết diện bát giác. Đây là đặc điểm tạo tác hiếm gặp, khác biệt so với phần lớn các hiện vật Phủ Việt hiện còn ở Việt Nam vốn có cán hình tròn. Chính đặc điểm này góp phần tạo nên tính độc bản và giá trị riêng biệt của Bộ Phủ Việt tại đền thờ Vua Lê Đại Hành.

Với niên đại khoảng thế kỷ XVII, Bộ Phủ Việt là cổ vật độc bản có ý nghĩa đặc biệt. Hiện vật không chỉ phản độ kỹ thuật chế tác và nghệ thuật điêu khắc gỗ đạt đến trình độ cao của các nghệ nhân đương thời mà còn là minh chứng sinh động cho sự kết hợp hài hòa giữa nghệ thuật tạo hình truyền thống với các yếu tố văn hóa ngoại sinh đã được bản địa hóa trong quá trình phát triển của văn hóa Việt Nam.

Sau hơn bốn thế kỷ tồn tại, Bộ Phủ Việt vẫn được bảo tồn trong tình trạng tương đối tốt. Phủ Việt bên trái còn nguyên vẹn các chi tiết; Phủ Việt bên phải bị gãy ba tua mác ở phần ngọn trên cùng, song không làm ảnh hưởng đáng kể đến tổng thể của hiện vật. Đây là một trong những hiện vật hiếm có còn lưu giữ được tương đối nguyên vẹn trong hệ thống đồ chấp kích, lỗ bộ tại các không gian thờ tự cổ.

Là một trong những Bảo vật quốc gia tiêu biểu của tỉnh Ninh Bình, Bộ Phủ Việt có ý nghĩa đặc biệt trong việc bảo tồn và phát huy di sản văn hóa dân tộc. Hiện vật không chỉ góp phần làm sáng tỏ bề dày lịch sử, văn hóa của Khu di tích quốc gia đặc biệt Cố đô Hoa Lư mà còn làm phong phú thêm kho tàng cổ vật Việt Nam. Đồng thời, đây cũng là nguồn tư liệu quý phục vụ công tác nghiên cứu, trưng bày và giáo dục di sản, góp phần nâng cao nhận thức, bồi đắp niềm tự hào dân tộc cho các thế hệ hôm nay và mai sau.

Tác giả: Đào Thị Thu Uyên

Phòng Giáo dục - Truyền thông