“Giá trị độc đáo của Bảo vật quốc gia Trống đồng Tiên Nội I, trưng bày tại Bảo tàng tỉnh Ninh Bình - Cơ sở 3”

Nổi bật giữa bộ sưu tập trống đồng Đông Sơn hiện đang trưng bày trong không gian trang trọng của Bảo tàng tỉnh Ninh Bình - Cơ sở 3, trống đồng Tiên Nội I có thể ví như một tác phẩm nghệ thuật có giá trị “độc sáng”. Trống có niên đại khoảng thế kỷ IV - III (trước công nguyên), do ông Đinh Văn Nhân, thôn Trì, xã Tiên Nội, huyện Duy Tiên, tỉnh Hà Nam (nay là phường Hà Nam, tỉnh Ninh Bình) phát hiện trong quá trình đào đất đắp nền nhà ở cánh đồng Cầu Đất, ngày 23/12/1988, dưới độ sâu khoảng 1.50m so với mặt đất. Tình trạng trống còn nguyên vẹn với chiều cao 53cm, đường kính đáy 69.5cm, đường kính mặt trống 67.8cm, tang trống cao 19cm. Toàn bộ hoa văn trên trống khá rõ nét với lớp patina phủ kín toàn bộ lớp ngoài. Do trống phát hiện ở thôn Trì, xã Tiên Nội nên được gọi là trống Tiên Nội I (hay trống Thôn Trì).

Cấu tạo của trống gồm có 3 phần: Mặt và tang trống phình, thân hình trụ tròn thon hơi loe choãi về phía chân trống. Giữa thân và tang trống có gắn hai đôi quai đối xứng; phía ngoài trống trang trí nhiều lớp hoa văn.

 Mặt trống trang trí 11 vành hoa văn, phân cách giữa các vành là hai đường gờ nổi song song, hình tròn. Chính giữa mặt trống trang trí hình mặt trời 12 tia, xen giữa các tia là hoa văn lông công trong đồ án hình tam giác. Từ trong ra ngoài vành số 1, 3, 5, 6, 9, 10 được trang trí hoa văn hình học gồm các vòng tròn tiếp tuyến có chấm chìm. Vành số 2 được trang trí hoa văn hồi văn gấp khúc hình bình hành. Vành số 4 được trang trí hình chim lạc cách điệu. Từng đôi chim đối xứng qua họa tiết hoa văn hình chữ S. Mười hai đôi chim nối nhau bằng 12 vòng tròn đồng tâm, có chấm giữa. Vành số 7 trang trí hoa văn hình chim lạc và cá nối tiếp nhau, ngược chiều kim đồng hồ. Có 06 con chim Lạc, sáu con cá đi với nhau tạo thành từng cặp. Năm trong sáu con cá có hai hình tròn tiếp tuyến có chấm giữa ở phía đuôi, một con không có. Từng con cá nằm dưới mỏ chim Lạc sau và nối đuôi chim Lạc trước. Chim Lạc được thể hiện với chiếc mỏ dài và dang rộng đôi cánh. Vành số 8 và 11 được trang trí hoa văn răng lược hướng vào tâm trống.

Tang trống cao 19 cm, hình chóp cụt, đáy lớn quay lên trên giáp mặt trống, đáy nhỏ tiếp giáp thân trống, được trang trí 06 vành hoa văn sắp xếp theo chiều ngang. Vành số 1, 4 được trang trí hình răng lược. Vành số 2, 3, 6 là hoa văn hình tròn tiếp tuyến. Vành số 5 gồm 06 con chim đứng, mỏ dài, tù và quặp xuống bụng. Con số 1 có một hình tròn chấm giữa; con số 2 và 3 có một hình tròn chấm giữa ở phía trên và lần lượt có 2 - 3 hình tròn chấm giữa tiếp tuyến ở phía dưới. Ba con chim còn lại ở phía đối xứng và không có trang trí.

Thân trống hình trụ cao 23cm, chu vi 160cm. Hoa văn gồm 02 đồ án được sắp xếp theo chiều dọc và chiều ngang. Đồ án theo chiều dọc gồm 10 băng hoa văn hình học xen kẽ hình người. Đồ án hoa văn hình học gồm 10 băng với 03 dải hình chữ nhật, hai bên là hình khắc vạch chéo song song, giữa là hình tròn đồng tâm. Đồ án trang trí hoa văn hình người gồm 06 người đội mũ lông chim, mặc váy có vạt tỏa ra hai bên, trong đó, 05 người tay phải đưa về phía trước cầm rìu gót vuông, 01 người cầm giáo có cán dài được trang trí lông chim, mũi giáo chúc xuống dưới, tất cả đều xòe tay trái về sau như đang múa. Đồ án theo chiều ngang có 04 vành hoa văn: Vành số 1 và số 4 là răng lược; vành số 2 và số 3 là hình tròn tiếp tuyến, tâm có chấm chìm.

Như vậy, trống đồng Tiên Nội I là Bảo vật quý hiếm, độc đáo với hình tượng “băng hoa văn chim Lạc - Cá” trang trí trên mặt trống, có thể nói đây là sự trang trí kết hợp duy nhất chỉ mới bắt gặp trên mặt trống Tiên Nội I, phát hiện ở tỉnh Ninh Bình và trong cả nước. Đây I là hiện vật có giá trị lịch sử, văn hóa cùng với trống Ngọc Lũ (Bảo vật quốc gia), Mộ thuyền Yên Từ, Yên Bắc, Châu Sơn… đã phản ánh một trung tâm Đông Sơn thịnh vượng ở vùng đồng bằng châu thổ sông Hồng, Bắc Bộ Việt Nam. Không chỉ có vậy, trống Tiên Nội I còn là tác phẩm nghệ thuật có giá trị thẩm mỹ tiêu biểu cho nghệ thuật Đông Sơn ở vùng châu thổ trũng Bắc Bộ, mang trong đó tư duy, thẩm mỹ và vũ trụ quan của cư dân Việt cổ thời Đông Sơn: Hoa văn chim Lạc - Cá ở vành 7 trên mặt trống gợi lên ý nghĩa sâu xa về tư duy của người Việt cổ. Con số 7 phải chăng đã thể hiện một ẩn ý nào đó con số dương, con số của sự phát triển. Đó còn là triết lý (tất nhiên ở dạng manh nha) lưỡng phân, lưỡng hợp, đối lập và đối xứng, tương phản và hòa hợp, kết hợp của âm dương trong vũ trụ quan của người Việt cổ. Ở đây chim Lạc - biểu tượng cho Dương, con cá - biểu tượng cho Âm. Con cá không ở biểu hiện thường thấy là trong môi trường nước mà đã được đẩy lên không trung ở dưới mỏ chim Lạc. Mặt khác, 6 cặp chim Lạc - Cá cũng gợi liên tưởng về sự chuyển vận thời gian (một năm có 12 tháng) cũng như ý niệm về hệ số đếm toán học xa xưa. Hoa văn đoạn thẳng song song, vòng tròn đồng tâm gợi liên tưởng về nhận thức sơ khai về vũ trụ luận của người tối cổ.

Trống Tiên Nội I là tư liệu vật chất minh chứng cho sự phát triển đến đỉnh cao của kỹ thuật luyện kim thời Đông Sơn. Cùng với các vành hoa văn độc đáo, các chi tiết và họa tiết hoa văn trang trí trên trống ở các vị trí khác nhau cũng cho thấy sự đa dạng của bộ dụng cụ tạo hoa văn. Với các băng đường tròn có chấm giữa tiếp tuyến, hoa văn đường tròn đồng tâm cho thấy ít nhất có tới 05 dụng cụ đã được sử dụng để tạo ra các vành hoa văn trên cả mặt và tang hoặc thân. Đối với các vành hoa văn đường vạch ngắn song song cũng phản ánh sự đa dạng của bộ dụng cụ khi độ dày của chúng không giống nhau. Hệ thống con kê sử dụng trong quá trình đúc trống được đặt ở các vị trí như mặt, tang, thân và chân trống chắc chắn sẽ có những đóng góp cụ thể vào nghiên cứu kỹ thuật ghép khuôn gắn với loại hình học trống đồng ở Việt Nam nếu chúng ta có những nghiên cứu ở quy mô lớn.

Trống đồng Tiên Nội I là hiện vật gốc độc bản, có hình thức độc đáo; có giá trị đặc biệt tiêu biểu của văn hóa Đông Sơn văn minh Việt Cổ, góp phần minh chứng quá trình cư trú ổn định, lâu dài của người Việt cổ thời Đông Sơn cách ngày nay trên hai nghìn năm, là cội nguồn văn minh Đại Việt, Việt Nam.

Với những giá trị độc đáo, quý hiếm đó, ngày 30/01/2023, trống đồng Tiên Nội I đã được Thủ tướng Chính phủ công nhận là Bảo vật quốc gia tại Quyết định số 41/QĐ-TTg. Cùng với bộ sưu tập trống đồng Đồng Sơn đang trưng bày, phát huy giá trị tại Bảo tàng tỉnh Ninh Bình - Cơ sở 3, Bảo vật quốc gia - Trống đồng Tiên Nội I đã góp phần tạo điểm nhấn đặc biệt trong hành trình quảng bá, giữ gìn và tôn vinh bản sắc văn hóa Việt Nam. Hàng năm, Bảo tàng tỉnh thu hút đông đảo du khách trong và ngoài nước đến tham quan và để lại nhiều ấn tượng sâu sắc bởi vẻ đẹp và ý nghĩa lịch sử - văn hóa, nghệ thuật của bộ sưu tập trống đồng Đông Sơn nói chung, trống đồng Tiên Nội I nói riêng. Điều đó góp phần khẳng định những giá trị to lớn của di sản văn hóa địa phương, đồng thời cũng là niềm tự hào, tôn vinh và lan tỏa di sản văn hóa của dân tộc. Có thể nói trống đồng Tiên Nội I không chỉ là báu vật quốc gia mà còn là cầu nối đưa lịch sử, văn hóa đến gần hơn với công chúng, để mỗi người thêm trân trọng, tự hào và gìn giữ những giá trị trường tồn của cha ông.

MỘT SỐ HÌNH ẢNH BẢO VẬT QUỐC GIA - TRỐNG ĐỒNG TIÊN NỘI I