Sưu tập gốm hoa nâu thời Trần, thế kỷ XIII-XIV, tại Bảo tàng tỉnh Ninh Bình

Gốm hoa nâu là loại đồ gốm có trang trí hoa văn bằng men mầu nâu, kết hợp với men trắng, thuộc loại sành xốp, xương dầy, thô và nặng, được nung từ 1000 đến 1300 độ C. Mầu nâu trang trí trên sản phẩm gốm được tạo từ nguyên liệu quặng đá nghiền thành bột, pha lẫn với một số phụ gia khác có thành phần chủ yếu là oxit sắt, hay đá son. Ở từng nhiệt độ nung khác nhau sẽ tạo ra các sắc độ màu nâu đậm, nhạt khác nhau như: nâu cà phê, nâu hạt dẻ, nâu da lươn…

Sưu tập gốm hoa nâu thời Trần, thế kỷ XIII-XIV đang được bảo quản và phát huy giá trị tại Bảo tàng tỉnh Ninh Bình (Cơ sở 2). Sưu tập gồm có 46 hiện vật, trong đó đồ dùng sinh hoạt chiếm đa số (38 hiện vật) là các loại hình: âu, bình, thạp, liễn, chậu và gốm dùng trong nghi thức tín ngưỡng tôn giáo (8 hiện vật) loại hình chân đèn. Hiện vật thuộc sưu tập được sưu tầm từ nhiều nguồn khác nhau, cụ thể: sưu tầm trong dân gian, do cá nhân hiến tặng và qua thám sát, khai quật tại các di chỉ khảo cổ, di tích thời Trần như: di chỉ Cồn Chè; Đình và Miễu Cao Đài (phường Mỹ Lộc); đền Trần, chùa Phổ Minh, di chỉ Hạ Lan; đền Bảo Lộc (phường Nam Định); chùa Đệ Tứ (phường Thiên Trường),..v..v...

Hiện vật thuộc sưu tập chủ yếu là đồ dùng sinh hoạt nên có dáng bề thế, mập mạp, chắc khoẻ đi đôi với lối trang trí bằng những mảng to trên nền thoáng. Không chỉ đa dạng về loại hình, hiện vật gốm hoa nâu còn phong phú ở đề tài và hoa văn trang trí như: hoa sen, hoa cúc, kỷ hà, hoa lá cách điệu, sóng nước, những con vật dân giã…Hoa văn trang trí chủ yếu tập trung ở các vị trí trên nắp đậy, vai và xung quanh sản phẩm. Cách thức thể hiện đa phần là bổ ô hoặc tạo các băng ngang vòng quanh thân, sau đó trang trí hoa văn trong không gian đã ấn định. Kỹ thuật tạo hoa văn trên sản phẩm gốm hoa nâu chủ yếu là khắc trên cốt gốm lúc còn ướt rồi đợi khô mới tô mầu và sau đó bôi hoặc nhúng men hoặc cứ để vậy không phủ men. Hoặc cũng có loại sau khi đã phủ men, người thợ cạo đi để tạo ra những hoạ tiết trang trí, rồi tô mầu nâu lên đó. Tuy chỉ có một màu nâu, nhưng tùy vào công dụng, chức năng mà mỗi sản phẩm gốm hoa nâu được các nghệ nhân tạo ra vô số cấp độ và kiểu thức khác nhau, có chỗ dày, chỗ mỏng, chỗ to, chỗ nhỏ, chỗ đậm, chỗ nhạt, vô cùng sinh động, cuốn hút người xem. Ngoài ra một số sản phẩm, hoa văn được tạo ra bằng cách dùng bút lông vẽ, sau đó phủ men. Đây là bước đột phá quan trọng trong nghệ thuật trang trí trên đồ gốm hoa nâu. Nó không những dần dần thay thế cho nghệ thuật điêu khắc sang nghệ thuật hội hoạ, mà còn tạo tiền đề cho sự ra đời và phát triển của dòng gốm hoa lam các thế kỷ sau. Có thể nói kỹ thuật trang trí trên hiện vật gốm hoa nâu thời Trần bắt nguồn từ truyền thống trang trí nét chìm trên đồ đất nung đã có từ lâu đời kết hợp với bước tiến bộ về kỹ thuật men và màu, cũng như về nghệ thuật tạo hình và trang trí của thời Trần. Hay nói cách khác, gốm hoa nâu xuất hiện từ trước, nhưng phải đến thời Trần, gốm hoa nâu định hình và nhanh chóng phát triển nhằm đáp ứng nhu cầu của thời đại.

Sưu tập hiện vật gốm hoa nâu thời Trần tại Bảo tàng tỉnh Nin Bình mang nhiều giá trị lịch sử, văn hóa, khoa học, nghệ thuật đặc sắc. Thông qua kết quả các đợt khai quật khảo cổ học, các nhà khoa học đã tìm thấy dấu vết lò nung với vết tích sử dụng mầu nâu khá rõ rệt. Đó là lọai đá son có nguồn gốc bản địa, rất phổ biến ở Việt Nam. Khi tiến hành nghiên cứu, so sánh, có quan điểm cho rằng mầu men nâu dùng để tô lên đồ án trang trí của các loại gốm hoa nâu có cùng một chất liệu với mầu nâu viết 4 chữ Hán “Thiên Trường phủ chế " (chế tạo tại phủ Thiên Trường) ở dưới lòng đế các sản phẩm gốm men ngọc cao cấp thời Trần. Điều đó cho thấy mối liên hệ đồng đại giữa hai loại gốm này. Theo kết quả điều tra, thám sát khảo cổ, hầu hết các di tích thời Trần trên địa bàn tỉnh Nam Định trước đây như: di tích Đền Trần - Chùa Phổ Minh; đình Cao Đài; Đền Bảo Lộc, chùa Đệ Tứ...đều phát hiện những sản phẩm gốm hoa nâu đẹp. Việc phát hiện những sản phẩm gốm hoa nâu cùng với hàng ngàn hiện vật bát, đĩa, bình, lọ, đầu rồng, đầu phượng, gạch, ngói, ống cống,... có niên đại thời Trần là minh chứng xác thực, khẳng định hơn 700 năm trước, để tạo dựng hệ thống cung điện, lầu gác tại vùng đất Thiên Trường thời Trần, bên cạnh các trung tâm sản xuất vật liệu kiến trúc đã xuất hiện những lò gốm men sản xuất ra những đồ dùng sinh hoạt phục vụ cho tầng lớp Hoàng tộc Trần.

Bên cạnh vẻ đẹp về hình dáng, phong cách trang trí, những hiện vật gốm hoa nâu thuộc sưu tập còn phần nào phản ánh tính thời đại sâu sắc. Hiếm có một dòng gốm nào lại thấm đẫm yếu tố Phật giáo như gốm hoa nâu, thể hiện trên hai chủ đề chính là hoa sen và sóng nước. Hoa sen, lá sen, đài sen hiện diện hầu hết trên từng chi tiết của mỗi sản phẩm gốm, từ núm, nắp, vai, thân cho đến tận chân đế. Qua các đề tài trang trí cho thấy hình tượng hoa sen chiếm địa vị chủ đạo, hoa cúc có xuất hiện nhưng chỉ là thứ yếu. Hoa sen tượng trưng cho sự thanh tao, tinh khiết và giác ngộ trong triết lý của nhà Phật. Hoa cúc biểu tượng cho Đạo giáo. Tuy nhiên, trên một số tác phẩm gốm hoa nâu, hình ảnh sen và cúc đều được thể hiện đã phần nào minh chứng Phật giáo và Đạo giáo cùng song hành tồn tại, hoà quyện trong một xã hội Đại Việt cách đây hơn 700 năm. Ngoài đề tài sen, cúc, trên một số loại hình thạp, âu còn trang trí đề tài hoa chanh 4 cánh hay sóng nước, cành lá cách điệu v..v. Có thể nói đây là những tác phẩm gốm tiêu biểu cho dòng gốm Việt Nam có trang trí màu, hoa văn được sử dụng bằng phương pháp kỹ thuật khắc vạch trên hiện vật khi còn ướt rồi tô một loại đá son lên và tất cả lại được phủ một lớp men trắng ngà. Mặt khác, có thể thấy tính thống nhất trong phong cách thể hiện trên gốm hoa nâu ở đây khá cao. Dù là dưới hình thức cạo men tô nâu, khắc hay cạo hoa văn trên cốt gốm rồi tô nâu, chúng ta đều thấy hình vẽ luôn đơn giản, nét vẽ mập khoẻ, chỗ nông, chỗ sâu, bố cục thưa thoáng, mầu son đậm nhạt khác nhau. Điều đặc biệt là thông qua các tác phẩm nghệ thuật này, với những biểu hiện độc đáo của nó đã góp phần phản ánh cốt cách, tinh thần và tâm hồn Đại Việt - một dân tộc bách chiến bách thắng nhưng giàu lòng nhân ái, nhân văn, luôn thiết tha yêu cuộc sống và ước mơ vươn tới hạnh phúc trường tồn.

Có thể nói, triều Trần được coi là giai đoạn phát triển cao của văn minh Đại Việt. Một triều đại đã từng đưa đất nước bước vào thời kỳ thịnh trị với những thành tựu to lớn trên mọi phương diện: chính trị, quân sự, kinh tế, văn hóa, làm rạng danh cho non sông đất n­ước. Trị vì đất nư­ớc 175 năm, song triều Trần đã có những đóng góp hết sức lớn lao đối với lịch sử dân tộc. Dấu ấn của một thời oanh liệt đó hiện vẫn  còn tồn tại đậm đặc trong không gian địa lý và trong tâm tư­ởng của người dân Ninh Bình - Thiên Tr­ường x­ưa. Ngày nay người dân Ninh Bình không thể không tự hào về mảnh đất một thời là quê hương, đất phát tích của vương triều Trần cùng với tiềm năng di sản văn hoá Trần vô cùng phong phú, trong đó có những sản phẩm gốm hoa nâu. Sưu tập gốm hoa nâu thời Trần chỉ là một phần rất nhỏ trong tổng thể di sản văn hoá Trần đang lưu giữ tại Bảo tàng tỉnh Ninh Bình nhưng chúng sẽ là minh chứng xác thực, góp thêm tư liệu khảo cổ trong việc nghiên cứu xã hội Việt Nam thời Trần ngay chính trên quê hương - đất phát tích của vương triều Trần ở Ninh Bình nói riêng và cả nước nói chung. Những tác phẩm gốm hoa nâu này là nguồn tài sản vô giá, là niềm tự hào và là một phần trọng tâm - điểm sáng trong trưng bày Bảo tàng tỉnh Ninh Bình.

Một số hình ảnh về sưu tập hiện vật gốm hoa nâu thời Trần tại Bảo tàng tỉnh Ninh Bình

            Tác giả: Nguyễn Thị Mai Huế

Trưởng phòng Kiểm kê - Bảo quản