Bảo vật Quốc gia: Bộ tranh khắc ma nhai 18 vị La Hán động Liên Hoa

Ẩn mình trong không gian huyền ảo của động Liên Hoa dưới chân núi Cô Phong, thuộc chùa Phong Phú, phường Tây Hoa Lư, tỉnh Ninh Bình, bộ tranh khắc ma nhai 18 vị La Hán đã tồn tại gần tám thế kỷ như một chứng tích quý giá của lịch sử và văn hóa dân tộc. Đây không chỉ là một tác phẩm nghệ thuật Phật giáo đặc sắc mà còn là di sản độc bản, phản ánh sinh động đời sống tín ngưỡng, tư tưởng và trình độ mỹ thuật của người Việt thời Trần.

Trải qua những biến thiên của lịch sử, bộ tranh vẫn hiện diện trên vách đá động Liên Hoa, mang trong mình những giá trị nổi bật về lịch sử, văn hóa, nghệ thuật và tôn giáo. Các nhà nghiên cứu đánh giá đây là bộ tranh khắc ma nhai 18 vị La Hán duy nhất hiện được biết đến ở Việt Nam, đồng thời là tác phẩm mô tả các vị La Hán có niên đại sớm nhất còn được bảo tồn cho đến ngày nay.

Kiệt tác nghệ thuật giữa lòng núi đá

Bộ tranh gồm 18 bức được khắc trực tiếp trên vách đá tự nhiên của động Liên Hoa. Mỗi bức thể hiện hình tượng một vị La Hán với thần thái, tư thế và cử chỉ riêng biệt. Có vị ngồi thiền định trên phiến đá, có vị tay cầm tích trượng, nâng tràng hạt hoặc trầm ngâm giữa không gian núi rừng thanh tĩnh. Dù được thể hiện trong những khuôn hình không lớn, các nghệ nhân xưa đã khắc họa thành công thế giới nội tâm phong phú của từng vị tôn giả bằng những đường nét tinh tế, giàu sức biểu cảm.

Toàn bộ các bức tranh được bố trí cân đối trên hai vách đá của động, mỗi bên gồm chín bức, tạo nên một tổng thể hài hòa và trang nghiêm. Bao quanh các hình tượng là hệ thống khung viền trang trí hoa văn dây cuốn mềm mại; phía dưới là đài sen và bệ đỡ được chạm khắc công phu. Sự kết hợp hài hòa giữa nghệ thuật điêu khắc và không gian tự nhiên của hang động đã tạo nên một quần thể nghệ thuật độc đáo, mang đậm dấu ấn Phật giáo thời trung đại.

Dấu ấn thời kỳ hưng thịnh của Phật giáo Đại Việt

Các nghiên cứu cho thấy bộ tranh được tạo tác vào khoảng thế kỷ XIII, dưới triều Trần - giai đoạn Phật giáo phát triển rực rỡ trong lịch sử dân tộc. Căn cứ quan trọng để xác định niên đại là văn khắc ma nhai mang dòng chữ “Kiến Gia, Bính Ngọ niên” hiện còn lưu giữ tại động Liên Hoa.

Nội dung văn khắc cho biết vào năm Bính Ngọ thời Trần, một vị thiền sư Nam tông đã đến núi Cô Phong tu hành, trùng hưng Bảo Phúc Nham và hoằng dương Phật pháp. Đây cũng là thời kỳ các vua Trần đặc biệt sùng kính đạo Phật, nhiều trung tâm Phật giáo lớn được hình thành và phát triển, trong đó vùng đất Ninh Bình giữ vị trí quan trọng. Sự xuất hiện của bộ tranh khắc ma nhai 18 vị La Hán tại động Liên Hoa là minh chứng sinh động cho đời sống tôn giáo phong phú của Đại Việt thời Trần, đồng thời phản ánh sự phát triển của nghệ thuật tạo hình Phật giáo Việt Nam trong giai đoạn cực thịnh.

Chứng tích sớm về tín ngưỡng La Hán tại Việt Nam

Trong Phật giáo, La Hán là những bậc đã đạt tới giác ngộ, giải thoát khỏi vòng sinh tử luân hồi và trở thành biểu tượng của trí tuệ, đức hạnh cùng sự tu tập viên mãn. Tín ngưỡng thờ La Hán được hình thành từ rất sớm tại các quốc gia chịu ảnh hưởng của Phật giáo Bắc truyền như Trung Quốc, Nhật Bản, Triều Tiên và Việt Nam.

Điểm đặc biệt của bộ tranh động Liên Hoa là trên nhiều bức vẫn còn lưu giữ những dòng chữ Hán ghi tên gọi và nơi cư ngụ của các vị La Hán. Nội dung này tương ứng với ghi chép trong tác phẩm kinh điển “Đại A La Hán Nan Đề Mật Đa La sở thuyết pháp trụ ký”, một văn bản có ảnh hưởng sâu rộng đối với tín ngưỡng La Hán ở khu vực Đông Á. Theo các nhà nghiên cứu, đây là một trong những minh chứng sớm nhất hiện còn ở Việt Nam về sự tiếp nhận và phát triển của tín ngưỡng thờ La Hán trong Phật giáo. Đặc biệt, cách thể hiện danh xưng và trụ xứ của các vị La Hán tại động Liên Hoa mang những nét riêng biệt, phản ánh quá trình tiếp biến và sáng tạo văn hóa của người Việt.

Hiện vật độc bản có giá trị đặc biệt

Trong hệ thống di sản Phật giáo Việt Nam hiện nay, nhiều ngôi chùa còn lưu giữ tượng hoặc phù điêu 18 vị La Hán được tạo tác từ thế kỷ XVII - XVIII. Tuy nhiên, bộ tranh khắc ma nhai tại động Liên Hoa là trường hợp đặc biệt bởi được khắc trực tiếp trên vách đá tự nhiên và có niên đại sớm hơn nhiều hiện vật cùng đề tài hiện còn được biết đến.

Không chỉ mang giá trị nghệ thuật đặc sắc, bộ tranh còn là nguồn sử liệu quý phục vụ nghiên cứu lịch sử mỹ thuật, lịch sử Phật giáo và quá trình giao lưu, tiếp biến văn hóa trong khu vực. Sau gần 800 năm tồn tại, mặc dù chịu tác động của thời gian và điều kiện tự nhiên, phần lớn các hình tượng vẫn được bảo tồn tương đối nguyên vẹn, thể hiện sức sống bền bỉ của di sản cũng như ý thức gìn giữ của nhiều thế hệ cư dân địa phương.

Với những giá trị nổi bật về lịch sử, văn hóa, nghệ thuật và tính độc bản, tháng 2 năm 2026, Bộ tranh khắc ma nhai 18 vị La Hán động Liên Hoa đã được Thủ tướng Chính phủ công nhận là Bảo vật Quốc gia. Đây là sự ghi nhận xứng đáng đối với một di sản tiêu biểu của Việt Nam, góp phần khẳng định vị thế của Ninh Bình - vùng đất giàu truyền thống lịch sử, văn hóa và sở hữu nhiều di sản đặc sắc của dân tộc.

Bộ tranh khắc ma nhai 18 vị La Hán động Liên Hoa không chỉ là niềm tự hào của địa phương mà còn là tài sản văn hóa vô giá của đất nước. Mỗi đường nét khắc trên vách đá là kết tinh của tài năng nghệ thuật, tư tưởng Phật giáo và khát vọng hướng thiện của cha ông từ nhiều thế kỷ trước. Việc bảo tồn, nghiên cứu và phát huy giá trị di sản sẽ góp phần gìn giữ những giá trị truyền thống quý báu, đồng thời tạo động lực cho phát triển văn hóa và du lịch bền vững trong giai đoạn hiện nay.

Một số hình ảnh bộ tranh khắc Ma nhai 18 vị La Hán động Liên Hoa