Bảo vật Quốc gia: Long sàng trước Nghi môn ngoại đền thờ vua Đinh Tiên Hoàng, Khu di tích Quốc gia đặc biệt Cố đô Hoa Lư.

Nằm trong quần thể Khu di tích Quốc gia đặc biệt Cố đô Hoa Lư (Phường Tây Hoa Lư, tỉnh Ninh Bình) – kinh đô đầu tiên của nhà nước phong kiến tập quyền Việt Nam thế kỷ X, đền thờ Đinh Tiên Hoàng không chỉ là một không gian linh thiêng gắn với lịch sử dựng nước và giữ nước, mà còn là nơi lưu giữ nhiều di sản quý giá phản ánh chiều sâu văn hóa, tư tưởng và nghệ thuật dân tộc. Trong số đó, Long sàng trước Nghi môn ngoại nổi bật như một dấu ấn đặc biệt, vừa mang ý nghĩa biểu tượng quyền lực, vừa là một kiệt tác điêu khắc độc đáo. Hiện vật đã được công nhận là Bảo vật quốc gia theo Quyết định số 2090/QĐ-TTg ngày 25/12/2017 của Thủ tướng Chính phủ. Long sàng là hiện vật độc bản do triều đình thời Lê - Trịnh tạo tác, làm đồ tế khí tại đền thờ vua Đinh Tiên Hoàng từ đầu thế kỷ XVII và vẫn được bảo tồn gần như nguyên vẹn cho đến ngày nay. Hiện vật được chế tác từ một khối đá xanh có dạng hình hộp chữ nhật, nặng khoảng 1,5 tấn. Mặt sập hình chữ nhật, rộng 127 cm, dài 187 cm; chân đế rộng 134 cm, dài 196 cm, hơi choãi tạo dáng chân quỳ vững chãi. Ngay giữa Long sàng được trang trí hình rồng cuộn mang đầy đủ các nét đặc trưng của rồng thời Lê – Trịnh, thân uốn kiểu yên ngựa, đầu to, bờm lớn ngược ra phía sau, miệng há to ngậm viên châu, răng nanh sắc nhọn, sừng hai chạc, đuôi rồng vuốt về phía sau rất uy nghi. Trong không gian thờ cúng của người Việt thường xuất hiện nhiều sập đá với bề mặt trơn, phẳng, duy nhất chỉ có sập đá trước Nghi môn ngoại và trước Bái đường đền thờ vua Đinh Tiên Hoàng có trang trí hoa văn rồng cuộn trên mặt sập thể hiện sự uy quyền của bậc đế vương. Điểm nhấn hết sức đặc sắc của Long sàng là những chi tiết điêu khắc trên đó được nhân hóa rất lạ. Cả bốn chi của rồng thay vì tạo hình chân móng vuốt chim ưng như truyền thống lại đang mang dáng hình cánh tay người nhỏ nhắn, thon dài, nữ tính. Hai bàn tay ở vị trí chi trước nắm chặt sừng và bờm rồng; ở vị trí chi sau, một cánh tay thon mềm vít râu rồng, tay còn lại xòe ngón đạp chơi vơi trong khoảng không. Thân rồng đang vặn mình, ngửa bụng lên trời. Cách tạo tác chi rồng trên Long sàng thành cánh tay, bàn tay vũ nữ mềm mại hay rồng ngửa bụng được đánh giá là hiếm có trong lịch sử mỹ thuật truyền thống Việt Nam, thể hiện sự tài tình, khéo léo và phá cách mạnh mẽ trong trí tưởng tượng của nghệ nhân điêu khắc xưa. Bên cạnh đó, Long sàng còn gây ấn tượng bởi sự xuất hiện của hình tượng sư tử được chạm khắc rất sắc nét giữa hai chi sau của rồng. Không giống các đồ án trang trí sư tử cách điệu thành linh vật trong mỹ thuật truyền thống Việt Nam và phương Đông, sư tử trên long sàng trước Nghi môn ngoại được chạm khắc chân thực, đúng với hình ảnh sư tử ngoài đời thực: bờm dày, ức nở, bụng thon, dáng vẻ uy phong nhưng không hung tợn, chân trước giơ lên như muốn đỡ lấy chân rồng. Nhiều nghiên cứu về mỹ thuật truyền thống cho thấy, đồ án trang trí hình sư tử theo kiểu thức như trên bề mặt long sàng trước Nghi môn ngoại đền thờ vua Đinh Tiên Hoàng là đầu tiên và duy nhất ở Việt Nam cho đến nay. Ngoài ra, bốn chân của Long sàng được tạo tác với đồ án quỷ Dạ xoa dữ tợn. Sự hiện diện của các ác quỷ trên ngai bệ thể hiện sự thần bí, thiêng liêng và mang ý nghĩa nhắc nhở người ta về địa vị, quyền lực của hình tượng được biểu đạt. Trải qua nhiều biến động của lịch sử, đặc biệt là những năm tháng chiến tranh khốc liệt, Long sàng vẫn được bảo tồn khá nguyên vẹn, trở thành minh chứng sống động cho giá trị bền vững của di sản văn hóa dân tộc. Không chỉ là một hiện vật thờ tự đơn thuần, Long sàng còn là kết tinh của tài năng, óc sáng tạo và quan niệm thẩm mỹ của người Việt ở thế kỷ XVII. Từng đường nét chạm khắc tinh xảo trên hiện vật không chỉ phản ánh trình độ kỹ thuật điêu luyện mà còn thể hiện sự giao thoa, tiếp biến văn hóa giữa Việt Nam với Trung Hoa và Ấn Độ. Có thể khẳng định rằng, Long sàng trước Nghi môn ngoại đền thờ Vua Đinh Tiên Hoàng là một trong những tác phẩm tiêu biểu và độc đáo của nghệ thuật điêu khắc đá Việt Nam. Với giá trị lịch sử, văn hóa và mỹ thuật đặc sắc, hiện vật không chỉ góp phần làm phong phú thêm diện mạo của di sản Cố đô Hoa Lư mà còn giúp thế hệ hôm nay và mai sau hiểu rõ hơn về chiều sâu văn hóa, tinh thần sáng tạo của dân tộc Việt Nam trong dòng chảy lịch sử.

Trong số đó, Long sàng trước Nghi môn ngoại nổi bật như một dấu ấn đặc biệt, vừa mang ý nghĩa biểu tượng quyền lực, vừa là một kiệt tác điêu khắc độc đáo. Hiện vật đã được công nhận là Bảo vật quốc gia theo Quyết định số 2090/QĐ-TTg ngày 25/12/2017 của Thủ tướng Chính phủ.

Long sàng là hiện vật độc bản do triều đình thời Lê - Trịnh tạo tác, làm đồ tế khí tại đền thờ vua Đinh Tiên Hoàng từ đầu thế kỷ XVII và vẫn được bảo tồn gần như nguyên vẹn cho đến ngày nay.

Hiện vật được chế tác từ một khối đá xanh có dạng hình hộp chữ nhật, nặng khoảng 1,5 tấn. Mặt sập hình chữ nhật, rộng 127 cm, dài 187 cm; chân đế rộng 134 cm, dài 196 cm, hơi choãi tạo dáng chân quỳ vững chãi. Ngay giữa Long sàng được trang trí hình rồng cuộn mang đầy đủ các nét đặc trưng của rồng thời Lê – Trịnh, thân uốn kiểu yên ngựa, đầu to, bờm lớn ngược ra phía sau, miệng há to ngậm viên châu, răng nanh sắc nhọn, sừng hai chạc, đuôi rồng vuốt về phía sau rất uy nghi. Trong không gian thờ cúng của người Việt thường xuất hiện nhiều sập đá với bề mặt trơn, phẳng, duy nhất chỉ có sập đá trước Nghi môn ngoại và trước Bái đường đền thờ vua Đinh Tiên Hoàng có trang trí hoa văn rồng cuộn trên mặt sập thể hiện sự uy quyền của bậc đế vương.

Điểm nhấn hết sức đặc sắc của Long sàng là những chi tiết điêu khắc trên đó được nhân hóa rất lạ. Cả bốn chi của rồng thay vì tạo hình chân móng vuốt chim ưng như truyền thống lại đang mang dáng hình cánh tay người nhỏ nhắn, thon dài, nữ tính. Hai bàn tay ở vị trí chi trước nắm chặt sừng và bờm rồng; ở vị trí chi sau, một cánh tay thon mềm vít râu rồng, tay còn lại xòe ngón đạp chơi vơi trong khoảng không. Thân rồng đang vặn mình, ngửa bụng lên trời. Cách tạo tác chi rồng trên Long sàng thành cánh tay, bàn tay vũ nữ mềm mại hay rồng ngửa bụng được đánh giá là hiếm có trong lịch sử mỹ thuật truyền thống Việt Nam, thể hiện sự tài tình, khéo léo và phá cách mạnh mẽ trong trí tưởng tượng của nghệ nhân điêu khắc xưa.

Bên cạnh đó, Long sàng còn gây ấn tượng bởi sự xuất hiện của hình tượng sư tử được chạm khắc rất sắc nét giữa hai chi sau của rồng. Không giống các đồ án trang trí sư tử cách điệu thành linh vật trong mỹ thuật truyền thống Việt Nam và phương Đông, sư tử trên long sàng trước Nghi môn ngoại được chạm khắc chân thực, đúng với hình ảnh sư tử ngoài đời thực: bờm dày, ức nở, bụng thon, dáng vẻ uy phong nhưng không hung tợn, chân trước giơ lên như muốn đỡ lấy chân rồng. Nhiều nghiên cứu về mỹ thuật truyền thống cho thấy, đồ án trang trí hình sư tử theo kiểu thức như trên bề mặt long sàng trước Nghi môn ngoại đền thờ vua Đinh Tiên Hoàng là đầu tiên và duy nhất ở Việt Nam cho đến nay. Ngoài ra, bốn chân của Long sàng được tạo tác với đồ án quỷ Dạ xoa dữ tợn. Sự hiện diện của các ác quỷ trên ngai bệ thể hiện sự thần bí, thiêng liêng và mang ý nghĩa nhắc nhở người ta về địa vị, quyền lực của hình tượng được biểu đạt.

Trải qua nhiều biến động của lịch sử, đặc biệt là những năm tháng chiến tranh khốc liệt, Long sàng vẫn được bảo tồn khá nguyên vẹn, trở thành minh chứng sống động cho giá trị bền vững của di sản văn hóa dân tộc. Không chỉ là một hiện vật thờ tự đơn thuần, Long sàng còn là kết tinh của tài năng, óc sáng tạo và quan niệm thẩm mỹ của người Việt ở thế kỷ XVII. Từng đường nét chạm khắc tinh xảo trên hiện vật không chỉ phản ánh trình độ kỹ thuật điêu luyện mà còn thể hiện sự giao thoa, tiếp biến văn hóa giữa Việt Nam với Trung Hoa và Ấn Độ.

Có thể khẳng định rằng, Long sàng trước Nghi môn ngoại đền thờ Vua Đinh Tiên Hoàng là một trong những tác phẩm tiêu biểu và độc đáo của nghệ thuật điêu khắc đá Việt Nam. Với giá trị lịch sử, văn hóa và mỹ thuật đặc sắc, hiện vật không chỉ góp phần làm phong phú thêm diện mạo của di sản Cố đô Hoa Lư mà còn giúp thế hệ hôm nay và mai sau hiểu rõ hơn về chiều sâu văn hóa, tinh thần sáng tạo của dân tộc Việt Nam trong dòng chảy lịch sử.