Công tác bảo quản và phát huy giá trị của “nhân chứng lịch sử” - Cây đa xóm Tâm

Trong hệ thống hiện vật kháng chiến tại Cơ sở 2 – Bảo tàng tỉnh Ninh Bình, có một hiện vật mang hình hài đặc biệt: không phải là vũ khí, cũng không phải là những bức huyết thư, mà là một phần cây đa cổ thụ, trên thân chi chít những vết thương bởi bom đạn của thực dân Pháp. Đó là thân cây đa xóm Tâm – một “nhân chứng sống” có sức mạnh tố cáo mạnh mẽ tội ác của giặc và ca ngợi ý chí sắt đá của quân dân xã Liên Minh, huyện Vụ Bản, tỉnh Nam Định (nay là xã Liên Minh, tỉnh Ninh Bình) trong những năm tháng kháng chiến chống Pháp.

Thân cây đa màu vàng nâu, phần lõi bên trong bị rỗng, có nhiều vết cháy đen. Điểm đặc biệt nhất chính là lớp vỏ bên ngoài bị găm đầy những lỗ thủng – hệ quả từ những trận mưa bom bão đạn mà thực dân Pháp đã trút xuống mảnh đất này. Mỗi lỗ thủng trên thân cây không chỉ là một vết thương vật lý của tự nhiên, mà còn là minh chứng cho sự đánh phá ác liệt của kẻ thù đối với những biểu tượng văn hóa làng quê Việt Nam. Cây đa vốn là biểu tượng của sự trường tồn, của sự bình yên nơi gốc đa bến nước, nhưng ở đây, nó đã phải gồng mình chịu đựng những vết đạn giặc, che chắn cho dân làng.

Trong thời kỳ kháng chiến chống Pháp, xã Liên Minh, huyện Vụ Bản, tỉnh Nam Định khi ấy là một làng kháng chiến điển hình, một "pháo đài xanh" trong lòng địch. Với vị trí chiến lược, Liên Minh đã trở thành mục tiêu đánh phá trọng điểm nhằm khuất phục ý chí của nhân dân ta. Trong cuộc chiến đấu trường kỳ và quyết liệt đó, cây đa xóm Tâm không chỉ là một thực thể tự nhiên mà đã trở thành một phần của trận địa. Giặc Pháp đã nhiều lần bắn phá vào cây đa, coi đây là điểm tựa tinh thần và là nơi ẩn náu của các chiến sĩ cách mạng. Dưới làn đạn dày đặc, cây đa vẫn đứng vững như một biểu tượng của sự bất khuất, cùng nhân dân Liên Minh đi qua những ngày đêm đỏ lửa. Sức sống của cây đa thật bền bỉ, nhưng trước những vết thương quá lớn từ bom đạn giặc, đến năm 1961, cây đa xóm Tâm đã chính thức trút lá và chết đứng. Ý thức được giá trị lịch sử vô giá của "nhân chứng" này, Ủy ban Hành chính xã Liên Minh lúc bấy giờ đã quyết định chặt hạ cây, lấy phần thân đưa vào trưng bày tại Nhà Bảo tàng của xã. Mục đích của việc lưu giữ hiện vật này để tố cáo tội ác dã man của thực dân Pháp đối với quê hương, đất nước, vừa để tôn vinh, giáo dục truyền thống kháng chiến anh dũng của nhân dân xã Liên Minh. Năm 1985, hiện vật được bàn giao về Bảo tàng tỉnh Hà Nam Ninh (nay là Bảo tàng tỉnh Ninh Bình). Hiện nay, thân cây đa xóm Tâm đang được lưu giữ và bảo quản tại kho hiện vật Bảo tàng tỉnh Ninh Bình, Cơ sở 2, phường Nam Định.

Ngày nay, thân cây đa lịch sử đang được Bảo tàng tỉnh đặc biệt quan tâm trong công tác bảo quản và phát huy giá trị hiện vật. Không chỉ được gia cố bằng bệ gỗ, hệ thống giá đỡ chắc chắn để giữ nguyên hiện trạng, hiện vật còn được thực hiện các biện pháp bảo quản phòng ngừa như kiểm soát độ ẩm, vệ sinh định kỳ, hạn chế tác động của môi trường và côn trùng gây hại nhằm kéo dài tuổi thọ của hiện vật theo thời gian. Những công việc thầm lặng ấy không đơn thuần là gìn giữ một thân gỗ cũ, mà là giữ gìn một phần ký ức thiêng liêng của dân tộc.

Cùng với công tác bảo tồn, Bảo tàng tỉnh cũng tích cực tuyên truyền, giới thiệu giá trị lịch sử của hiện vật thông qua trưng bày hệ thống kho mở, thuyết minh và các hoạt động giáo dục truyền thông. Đứng trước thân cây đa già nua, công chúng không chỉ nhìn thấy dấu tích của chiến tranh, mà còn cảm nhận được tinh thần bất khuất, ý chí kiên cường của nhân dân trong những năm tháng kháng chiến chống thực dân Pháp. Từ một chứng tích đau thương của lịch sử, thân cây đa hôm nay đã trở thành biểu tượng nhắc nhở các thế hệ mai sau về giá trị của hòa bình, lòng yêu nước và trách nhiệm gìn giữ những ký ức không bao giờ được phép lãng quên.

Thân cây đa già vẫn đứng đó, lặng im giữa dòng thời gian. Dù không còn xanh lá, không còn tỏa bóng mát cho dân làng như xưa nhưng nó vẫn đang thực hiện một sứ mệnh lớn lao: nhắc nhở các thế hệ hôm nay và mai sau về một thời đau thương nhưng anh dũng của dân tộc. Và cũng là lời nhắc nhở bất diệt về giá trị của hòa bình hôm nay.

Tác giả: Trần Thị Ngà

 Phòng Kiểm kê - Bảo quản