Bảo quản trị liệu - “hồi sinh” giá trị gốc sưu tập trống đồng Đông Sơn tại Bảo tàng tỉnh Ninh Bình

Có những công việc hàng ngày lặng lẽ sau cánh cửa kho bảo tàng, không ánh đèn sân khấu, không tiếng vỗ tay của công chúng, nhưng lại quyết định sự tồn tại của những di sản vô giá. Đó là công tác bảo quản, gìn giữ hiện vật - nơi mỗi thao tác kỹ thuật của người làm nghề là cả một sự nỗ lực để gìn giữ những ký ức dân tộc trước sự bào mòn khắc nghiệt của thời gian.

Bảo tàng tỉnh Ninh Bình hiện đang lưu giữ bộ sưu tập trống đồng Đông Sơn, gồm trên 20 hiện vật, trong đó Trống Tiên Nội I và trống Vũ Bản đã được công nhận bảo vật quốc gia. Đây là một trong những bộ sưu tập hiện vật quý hiếm, có giá trị đặc biệt về lịch sử, văn hóa, khảo cổ học, mỹ thuật và kỹ thuật luyện kim cổ, phản ánh trình độ phát triển rực rỡ của nền văn minh Đông Sơn cách đây hơn hai nghìn năm. Tuy nhiên, trải qua hàng nghìn năm tồn tại trong lòng đất và nhiều năm bảo quản sau khai quật, dưới tác động của môi trường, độ ẩm, quá trình ôxy hóa tự nhiên cùng những điều kiện bảo quản chưa thật sự tối ưu nên nhiều hiện vật đã xuất hiện dấu hiệu xuống cấp nghiêm trọng.

Nhận thức sâu sắc bảo quản, kéo dài tuổi thọ hiện vật cũng chính là gìn giữ chứng nhân lịch sử, những năm qua, Bảo tàng tỉnh Ninh Bình luôn dành sự quan tâm đặc biệt đối với kho cơ sở - nơi được ví như "trái tim" của hoạt động bảo tàng. Sau khi sáp nhập ba bảo tàng của ba tỉnh Hà Nam, Nam Định và Ninh Bình, mặc dù chưa có trụ sở tập trung, hiện vật lưu giữ tại ba cơ sở, nhưng công tác bảo quản vẫn được triển khai đồng bộ, khoa học và ngày càng chuyên nghiệp. Bảo tàng đã đầu tư hệ thống giá kệ, trang thiết bị bảo quản; cử cán bộ tham gia các lớp đào tạo chuyên sâu; đồng thời triển khai nhiều kế hoạch bảo quản hiện vật thường xuyên. Riêng trong năm 2026, bảo tàng ưu tiên tổ chức bảo quản trị liệu 112 hiện vật chất liệu giấy, chống mối, bảo quản hiện vật định kỳ tại các kho và hệ thống trưng bày, đặc biệt là bảo quản trị liệu bộ sưu tập hiện vật trống đồng (06 chiếc).

Đối với hiện vật kim loại, nhất là trống đồng cổ, công tác bảo quản trị liệu giữ vai trò đặc biệt quan trọng. Quá trình bảo quản không chỉ dừng lại ở việc làm sạch hiện vật mà còn nhằm ngăn chặn sự ăn mòn, ổn định cấu trúc, gia cố những vị trí yếu, dễ vỡ và tạo lớp phủ bảo vệ nhằm kéo dài tuổi thọ cho hiện vật. Đây là công việc đòi hỏi trình độ chuyên môn cao, sự kiên nhẫn và tuyệt đối tôn trọng giá trị nguyên gốc của hiện vật.

Để thực hiện nhiệm vụ này, Bảo tàng tỉnh Ninh Bình đã phối hợp với các chuyên gia bảo quản của Bảo tàng Lịch sử Quốc gia khảo sát và xây dựng quy trình bảo quản trị liệu theo đúng tiêu chuẩn chuyên ngành. Qua đánh giá phân tích tình trạng, nguyên nhân, các chuyên gia xác định nhiều trống đồng đã bị ôxy hóa mạnh, bụi bẩn, tạp chất ăn mòn phủ kín bề mặt, che khuất hoa văn trang trí. Lớp patin - "lớp áo thời gian" quý giá của hiện vật ở nhiều vị trí đã bị mủn bở, bong tróc, nứt tách; có những vị trí phần lõi hợp kim bị ăn mòn hoàn toàn, khiến hiện vật rất yếu và có nguy cơ xuống cấp nghiêm trọng nếu không được xử lý kịp thời.

Quá trình bảo quản trị liệu trống đồng cổ là công việc phức tạp, đòi hỏi sự cẩn trọng và chuyên môn hóa cao. Từ việc lựa chọn dụng cụ, hoá chất phù hợp cho đến phương pháp tiếp cận, tất cả đều phải đảm bảo đúng quy trình kỹ thuật, đạt hiệu quả tối ưu nhưng vẫn giữ nguyên tối đa các yếu tố gốc của hiện vật. Bắt đầu quá trình trị liệu, các chuyên gia sử dụng các dụng cụ làm sạch cơ học và hoá chất chuyên dụng để nhẹ nhàng loại bỏ bụi bẩn, tạp chất và các chất gây ăn mòn trên bề mặt hiện vật. Mỗi milimét bề mặt hiện vật đều được xử lý bằng sự kiên nhẫn và chính xác gần như tuyệt đối, nhằm làm lộ rõ những hoa văn tinh xảo mà các nghệ nhân Đông Sơn đã tạo tác cách đây hơn hai thiên niên kỷ. Với những vị trí có lớp patin quá yếu, việc gia cố được tiến hành trước tiên để tránh hiện tượng bong tróc lớp bề mặt nguyên gốc trong quá trình xử lý.

Sau công đoạn làm sạch là bước ức chế ăn mòn và ổn định hiện vật. Tùy theo mức độ xuống cấp của từng trống đồng, chuyên gia lựa chọn phương pháp ngâm hoặc quét dung dịch benzotriazole lên bề mặt hiện vật. Sau đó, hiện vật được làm khô hoàn toàn bằng dung môi hữu cơ bay hơi nhanh hoặc thiết bị sấy để loại bỏ lượng ẩm tồn dư bên trong hiện vật.

Tiếp theo là công đoạn gia cố, cố định các mảng patina bị mủn bở, bong rộp; gắn chắp, cố định các vị trí nứt, vỡ nhằm ổn định cấu trúc, phom dáng và tăng độ bền cơ học cho hiện vật mà vẫn bảo đảm tính nguyên gốc và khả năng nhận biết các phần được phục hồi

Khâu hoàn thiện cuối cùng là quét dung dịch paraloid B72 với nồng độ phù hợp để tạo lớp màng phủ bảo vệ toàn bộ bề mặt hiện vật. Lớp phủ này có tác dụng cách ly hiện vật với môi trường, hạn chế quá trình ôxy hóa tiếp diễn, đồng thời tạo điều kiện thuận lợi cho việc bảo quản lâu dài.

Các loại keo gắn chắp và gia cố được sử dụng là loại trong suốt, độ bền hoá-lý cao và có tính thuận nghịch nên hoàn toàn có thể loại bỏ chúng một cách an toàn với dung môi phù hợp mà không gây ảnh hưởng đến hiện vật gốc.

Ngoài ra, những số kiểm kê cũ viết sai quy cách hoặc chưa khoa học sẽ được loại bỏ bằng phương pháp an toàn, sau đó viết lại số mới theo quy chuẩn. Việc này vừa hạn chế sự tác động đến hiện vật, vừa thuận tiện cho việc quản lý, tra cứu cũng như nâng cao tính thẩm mỹ khi trưng bày.

Sau quá trình bảo quản trị liệu, những chiếc trống đồng như được "đánh thức" sau giấc ngủ dài của thời gian. Các hoa văn mặt trời, chim Lạc, vành văn hình học cùng những đường nét trang trí tinh xảo hiện rõ ra trên bề mặt, xung quanh trống. Tình trạng hiện vật được ổn định và nguy cơ xuống cấp cũng sẽ được kiểm soát. Những chiếc trống vừa được trải qua một liệu trình để rồi “hồi sinh” kỳ diệu và tìm lại "thanh âm của lịch sử", tiếp tục ngân vang những giá trị của nền văn hóa Đông Sơn, đưa người xem ngược dòng thời gian hơn hai nghìn năm lịch sử để cảm nhận sức sống của một nền văn minh từng rực rỡ trong thời kỳ đầu dựng nước và giữ nước của dân tộc.

Phía sau vẻ đẹp ấy là hàng trăm giờ lao động thầm lặng của những người làm công tác bảo quản - những "bác sĩ của hiện vật". Họ không làm mới di sản, càng không xóa đi dấu vết của thời gian mà bằng tri thức khoa học và đôi bàn tay khéo léo đã giúp hiện vật nổi bật lên vẻ đẹp nguyên sơ của hoa văn trang trí mà vẫn giữ được tối đa giá trị nguyên gốc, đồng thời kéo dài tuổi thọ để tiếp tục kể câu chuyện của mình với các thế hệ mai sau.

Bà Lại Thị Xuyến, Thủ kho hiện vật, say sưa ngắm những chiếc trống đồng sau khi bảo quản, không giấu được niềm xúc động chia sẻ: "Đây thực sự là những kiệt tác nghệ thuật có giá trị độc đáo và quý hiếm. Tôi mong mỗi năm bảo tàng có nhiều đợt bảo quản trị liệu như thế này để ngày càng thêm nhiều hiện vật được 'đánh thức', phát huy hết những giá trị vốn có".

Có thể nói, mỗi chiếc trống đồng được bảo quản thành công không chỉ là một hiện vật được cứu chữa mà còn là một phần ký ức dân tộc được gìn giữ. Bởi sau lớp patin của thời gian không chỉ là kim loại cổ, mà còn là dấu ấn của một nền văn minh rực rỡ. Gìn giữ những chiếc trống đồng cũng chính là gìn giữ tiếng vọng của lịch sử để tiếp tục ngân vang mãi trong đời sống hôm nay và mai sau.

MỘT SỐ HÌNH ẢNH CHUYÊN GIA CỦA BẢO TÀNG LỊCH SỬ QUỐC GIA VIỆT NAM BẢO QUẢN TRỊ LIỆU SƯU TẬP TRỐNG ĐỒNG ĐÔNG SƠN TẠI BẢO TÀNG TỈNH NINH BÌNH - CƠ SỞ 3