Công tác lưu giữ và phát huy giá trị cánh cửa chùa Phổ Minh tại Bảo tàng tỉnh Ninh Bình

Cánh cửa chùa Phổ Minh gồm 2 cánh, có mã số: 345/ĐM:56 và 346/ĐM:57, được sưu tầm tại di tích chùa Phổ Minh, phường Lộc Vượng, TP. Nam Định ( nay là phường Nam Định, tỉnh Ninh Bình) năm 1962; hiện đang được trưng bày và phát huy giá trị tại Bảo tàng tỉnh Ninh Bình - Cơ sở 2.

Hai cánh cửa được làm bằng chất liệu gỗ lim, còn tương đối nguyên vẹn, chạm khắc cầu kỳ tinh xảo. Bố cục của 2 cánh cửa cân đối, giống nhau, trong đó mỗi cánh chia thành 2 phần: phần trên hình chữ nhật đứng chạm hình rồng, phần dưới hình vuông chạm sóng nước, hoa và hoa văn hình học, hai đầu cạnh ngoài, phía trên và dưới mỗi cánh có ngõng tròn dài từ 6 -10 cm để lắp vào bậu cửa làm trụ xoay khi đóng mở.

Đề tài trang trí trên 2 cánh cửa tương tự nhau. 2/3 diện tích cánh phía trên chạm nổi một con rồng uốn khúc, đầu ngẩng cao chầu vào bông hoa sen mãn khai ở khoảng giữa mép trong cánh cửa, đuôi vắt ngược lên phía trên, thân to mập tròn lẳn, lưng có vây, chân 3 móng. Bên cạnh hình rồng còn chạm kín hoa văn mây, dấu hỏi và hoa lá cánh điệu. 1/3 diện tích cánh phía dưới, phần chính giữa chạm một bông sen nở rộ ở góc nhìn nghiêng, đối xứng 2 bên là những hình học xếp chồng lên nhau tạo thành một kiểu bệ chân quỳ. Riềm ngoài của cả 2 cánh cửa cũng được chạm khắc hoa văn, trong đó riềm dọc là một bông cúc nhiều cánh nhỏ trong thời kỳ nở rộ, riềm ngang chạm hoa văn hình khánh (phía trên) và hoa văn sóng nước (riềm dưới).

Hai cánh cửa là 2 cánh bên trái và bên phải của một bộ cửa 4 cánh, trong đó 2 cánh cửa giữa hiện đang lưu giữ tại Bảo tàng Lịch sử Quốc gia Việt Nam. Đây là bộ cánh cửa gian giữa tòa tiền đường chùa Phổ Minh, được chế tạo vào thời Trần, khoảng cuối thế kỷ XIII còn bảo tồn đến ngày nay.

Hai cánh cửa có giá trị đặc biệt quý hiếm, độc đáo có niên đại cách ngày nay hơn 700 năm. Mỗi một hiện vật là một tác phẩm chạm khắc tinh tế các đề tài hoa văn hình rồng, hoa lá, sóng nước, thể hiện tư tưởng, quan niệm thẩm mỹ, phong cách nghệ thuật của thời kỳ văn minh Đại Việt thế kỷ XIII-XIV. Tuy không phải là một bộ, nhưng chúng đều có chung nguồn gốc xuất sứ, cùng niên đại, cùng phong cách nghệ thuật và là cấu kiện kiến trúc chất liệu gỗ lim duy nhất có niên đại thời Trần còn lại của ngôi chùa cổ Phổ Minh. Thời Trần, chùa Phổ Minh không chỉ là một trung tâm phật giáo mà còn là một trong những công trình tiêu biểu của Hành cung Thiên Trường được triều đình cho xây dựng trên quê hương nhà Trần.

Hai cánh cửa khi ghép với nhau, hình 2 con rồng ở hai cánh cửa tạo thành đồ án giống một chiếc lá đề. Rồng - một biểu tượng quen thuộc gắn với quyền lực của vua và triều đình trong các triều đại quân chủ Việt Nam. Hình tượng rồng không chỉ đơn thuần là đề tài trang trí làm tôn vẻ đẹp, sự uy nghi, tôn quý của bộ cánh cửa, mà qua đó còn khẳng định vị thế, quy mô kiến trúc của di tích chùa Phổ Minh - một công trình quan trọng, nằm ở vị trí trung tâm của Hành cung Thiên Trường thế kỷ XIII – XIV. Ngoài ra, hình tượng rồng trên 2 cánh cửa khi khép lại tạo thành hình chiếc lá đề còn giúp ta phần nào hiểu được mối quan hệ chặt chẽ giữa vương quyền và thần quyền, dưới thời Trần khi Phật giáo vẫn giữ vai trò quan trọng.

Đã hơn 700 năm trôi qua nhưng hai cánh cửa chùa Phổ Minh dường như vẫn giữ được nguyên vẹn kết cấu bộ khung, đường nét chạm khắc hoa văn tỉ mỉ, tinh tế. Năm 2012, hai cánh cửa được các chuyên gia của Bộ Văn hóa Thể thao và Du lịch, nghệ nhân phối kết hợp tiến hành bảo quản trị liệu thành công do đó đã hạn chế tình trạng mối mọt, xuống cấp và làm tăng khả năng kéo dài tuổi thọ cho hiện vật.

Hiện nay, hai cánh cửa được trưng bày trong không gian trang trọng cùng với các bộ sưu tập hiện vật tiêu biểu thời Trần như: Gạch, ngói, đầu rồng, trang trí kiến trúc cùng với bộ sưu tập đồ dùng sinh hoạt,… tạo thành điểm nhấn hấp dẫn công chúng khi tới tham quan, nghiên cứu, học tập và trải nghiệm tại Bảo tàng.

Hai cánh cửa chùa Phổ Minh không chỉ đơn thuần là một cấu kiện kiến trúc cổ mà còn là chứng nhân sống động của lịch sử dân tộc, lưu giữ hơi thở của một thời kỳ hưng thịnh trong nền văn minh Đại Việt dưới triều đại Trần. Trải qua hàng trăm năm cùng biết bao biến thiên của thời gian, chiến tranh và thiên tai, hiện vật vẫn hiện diện như một sợi dây nối quá khứ với hiện tại, giúp thế hệ hôm nay cảm nhận rõ hơn tài năng, trí tuệ và tâm hồn của cha ông ta.

Việc lưu giữ, bảo quản và phát huy giá trị hai cánh cửa chùa Phổ Minh không chỉ góp phần bảo tồn một di sản quý hiếm của dân tộc, mà còn khơi dậy niềm tự hào, ý thức trách nhiệm trong công chúng đối với việc gìn giữ di sản văn hóa truyền thống. Mỗi lượt khách tham quan, mỗi câu chuyện được kể lại tại bảo tàng chính là một cách để những giá trị lịch sử, văn hóa và tinh thần thời Trần tiếp tục được lan tỏa bền bỉ trong đời sống đương đại.

Trong dòng chảy không ngừng của thời gian, những hiện vật như hai cánh cửa chùa Phổ Minh càng cho thấy vai trò quan trọng của bảo tàng trong công tác bảo tồn và giáo dục di sản. Đó không chỉ là nơi lưu giữ ký ức dân tộc, mà còn là không gian kết nối cộng đồng với lịch sử, hun đúc tình yêu quê hương, lòng tự hào dân tộc và ý thức trân trọng những giá trị văn hóa mà cha ông đã để lại cho muôn đời sau.

Tác giả: Nguyễn Thị Mai Huế

Trưởng phòng Kiểm kê - Bảo quản