Bảo vật Quốc gia: Long sàng trước Bái đường đền thờ Vua Đinh Tiên Hoàng: Giá trị lịch sử và nghệ thuật đặc sắc.

Khu di tích Quốc gia đặc biệt Cố đô Hoa Lư (tỉnh Ninh Bình) là kinh đô đầu tiên của Nhà nước phong kiến tập quyền Việt Nam vào thế kỷ X, gắn liền với sự nghiệp dựng nước và giữ nước của các triều đại Đinh, Tiền Lê và giai đoạn đầu triều đại nhà Lý. Trong hệ thống các di tích tiêu biểu tại đây, đền thờ Vua Đinh Tiên Hoàng giữ vị trí đặc biệt quan trọng, không chỉ bởi giá trị lịch sử, văn hóa mà nơi đây còn lưu giữ nhiều hiện vật quý hiếm phản ánh tư tưởng chính trị, tín ngưỡng và trình độ nghệ thuật của dân tộc qua các thời kỳ lịch sử. Tiêu biểu trong số đó là Long sàng trước bái đường - hiện vật đã được Thủ tướng Chính phủ công nhận là Bảo vật quốc tại Quyết định số 2089/QĐ-TTg ngày 25 tháng 12 năm 2017. Long sàng trước Bái đường là chiếc long sàng thứ hai trong khuôn viên đền thờ Vua Đinh Tiên Hoàng, có niên đại thế kỷ XVII. Hiện vật được đặt ở vị trí trang trọng trên sân chầu, sát thềm tòa Bái đường – không gian trung tâm diễn ra các nghi lễ truyền thống quan trọng trong đời sống tín ngưỡng của cộng đồng. Vị trí này thể hiện rõ tư tưởng tôn quân, trọng lễ đồng thời bày tỏ sự tôn kính đặc biệt đối với Vua Đinh Tiên Hoàng – người có công dẹp loạn 12 sứ quân, thống nhất đất nước và lập nên Nhà nước Đại Cồ Việt vào năm 968. Long sàng được chế tác từ đá xanh nguyên khối, là một khối đá hình hộp chữ nhật nặng khoảng 2 tấn, dày 18cm, dài 188cm, rộng 138cm, kết cấu vững chắc, mặt long sàng được nâng đỡ bởi hệ thống chân đế bằng đá tạo thế đứng vững chãi, phù hợp với chức năng của một đồ tế khí gắn với vương quyền. Từ xưa đến nay, rồng luôn là hình ảnh biểu tượng cho sức mạnh quyền uy, giàu sang phú quý, bởi thế, trên chính giữa bề mặt Long sàng được chạm khắc hình rồng tượng trưng cho quyền lực nhà vua, người đứng đầu Quốc gia Đại Việt. Rồng được thể hiện trong tư thế khoanh tròn, thân uốn lượn mạnh mẽ, đầu hướng về phía Đông, nhìn lên núi Mã Yên, nơi đặt lăng mộ Vua Đinh Tiên Hoàng. Điểm đặc biệt, các chi rồng được nhân hóa thành bàn tay con người, tạo nên hình tượng độc đáo, hiếm gặp trong nghệ thuật tạo hình truyền thống. Ở chi trước, một bàn tay vít sừng rồng, một bàn tay nắm chặt bờm rồng; ở chi sau, một chi vẫn mang móng vuốt chim ưng truyền thống, chi còn lại xòe ra như bàn tay sáu ngón đang nắm giữ thân rồng. Mình rồng vặn xoắn, bụng ngửa, cổ bị che phủ bởi râu và bờm, tạo nên hình tượng vừa lạ vừa uy nghi, hùng dũng. Bao quanh mặt long sàng là hệ thống đường diềm trang trí phong phú, được chạm khắc công phu, không tuân theo quy tắc đối xứng chặt chẽ thường thấy. Diềm phía trước là hình lưỡng long chầu nhật với đao mác, mây vần tạo cảm giác uy phong, linh thiêng. Trong khi đó, diềm phía sau lại xuất hiện nhiều hình ảnh quen thuộc của đời sống nông nghiệp như tôm, cá, chim, chồn, chuột, trâu. Các con vật đều toát lên nét vui tươi trong một tư thế rất thoải mái. Sự hiện diện của những con vật dân dã trên một đồ tế khí gắn liền với vương quyền tối thượng được các nhà nghiên cứu đánh giá là hiện tượng độc đáo, hiếm gặp và gần như độc nhất vô nhị trong nghệ thuật tạo hình Việt Nam. Điều này phản ánh quan niệm sâu sắc về sự gắn bó mật thiết giữa nhà vua và muôn dân, giữa cái cao quý và cái bình dị trong tư duy văn hóa truyền thống. Về giá trị nghệ thuật, Long sàng trước Bái đường là tác phẩm điêu khắc đá tiêu biểu, thể hiện trình độ thẩm mỹ và kỹ thuật chạm khắc tinh xảo của nghệ nhân Việt Nam thế kỷ XVII. Bố cục chạm khắc chặt chẽ, cân đối; đường nét vừa khỏe khoắn, vừa mềm mại, thể hiện sự kết hợp hài hòa giữa tính uy nghi của mỹ thuật cung đình và tính phóng khoáng của nghệ thuật dân gian. Đặc biệt, chi tiết rồng có chi thể mang hình dáng bàn tay người là sáng tạo nghệ thuật độc đáo, phản ánh tư duy tạo hình giàu trí tưởng tượng và bản sắc riêng của nghệ thuật Việt Nam. Tổng thể trang trí không chỉ mang giá trị thẩm mỹ cao mà còn chứa đựng chiều sâu tư tưởng và ý nghĩa biểu tượng sâu sắc. Với giá trị đặc sắc về lịch sử, văn hóa và nghệ thuật, Long sàng trước Bái đường không chỉ là một hiện vật quý hiếm, mà còn là nguồn tư liệu quý phục vụ công tác nghiên cứu. Việc công nhận hiện vật là Bảo vật quốc gia góp phần khẳng định giá trị nổi bật của di sản, đồng thời tạo cơ sở cho công tác bảo tồn, phát huy giá trị văn hóa gắn với phát triển du lịch bền vững tại di tích Quốc gia đặc biệt - Cố đô Hoa Lư.