Giá trị độc đáo của bảo vật quốc gia “Sách đồng Khâm ban của vua Lê Thánh Tông”

Sách đồng Khâm ban của vua Lê Thánh Tông hiện đang lưu giữ tại Đình Cầu Không, xã Bắc Lý, tỉnh Ninh Bình. Sách có 2 tờ, 4 trang, chất liệu đồng đỏ. Trải qua thời gian sách đã ngả màu rêu xám; kích thước bằng nhau, dài: 45cm, rộng: 18,5cm, dày: 0,5cm.  Trên 4 trang của sách được khắc các dòng chữ Hán đẹp và sắc nét. Tổng cộng 528 chữ, trong đó có 526 chữ Hán và 2 chữ Nôm.

Sách đồng Khâm ban của vua Lê Thánh Tông là hiện vật gốc, độc bản, hiện trạng còn nguyên vẹn. Ở trang 2 và 3 khắc bài chính văn “Cầu Không từ ký" (bài ký Cầu Không). Tên của bài ký gắn liền với tên địa danh Cầu Không. Niên đại sách được đúc, khắc và hoàn thành vào ngày 6 tháng 3, năm thứ ba niên hiệu Hồng Đức (1472). Đây là cuốn sách đồng cổ nhất trong số các cuốn sách đồng đã được phát hiện trên cả nước.

Sách đồng Khâm ban của vua Lê Thánh Tông là hiện vật có hình thức độc đáo bởi sách không sử dụng các nguyên liệu phổ biến, thông dụng như giấy, vải… để viết mà lấy kim loại quý làm “giấy” viết sách. Nội dung cuốn sách gồm bốn phần: Phần thứ nhất được xem như là lời chiếu của vua. Phần này, vừa thể hiện sự nhún nhường, vừa vạch rõ mưu đồ hiếu chiến của quân Chiêm Thành, dẫn đến sự trừng phạt là tất yếu. Phần thứ hai ghi ngày, tháng và năm vua Lê Thánh Tông thân chinh đi đánh giặc Chiêm Thành. Phần này như một bản thần tích thu gọn: Có vị Dực vận linh thần xin được theo vua để ngầm giúp đỡ. Từ đó đã vượt qua mọi sự khó khăn, đánh thắng quân giặc. Phần thứ ba ghi lại quá trình dựng Cầu Không, trùng tu ngôi đền trên cầu vào năm 1471 và khẳng định với công lao to lớn của thần thì sẽ được tế thờ mãi mãi. Phần thứ tư ghi lại các điều lệ. Phần này có 3 điều. Tuy là bài ký ghi việc dựng Cầu Không và trùng tu ngôi đền trên cầu vào năm 1471 đời Lê Thánh Tông, nhưng ghi chép ở đây là có giá trị sử liệu, rất đáng quí, sách viết: “Vào ngày 6 tháng 11 năm Canh Dần (1470), trẫm thân xuất đại quân tiễu trừ Chiêm Thành. Đến ngày 8, thuyền rồng của trẫm mới dừng lại ở cửa Long Xuyên thuộc địa đầu huyện Nam Xang.” Từ nguồn tư liệu này, chúng ta biết được cụ thể hơn về ngày tháng và địa điểm dừng chân của vua Lê Thánh Tông trên đường đi đánh giặc Chiêm Thành. Đây còn là một bản thần tích chung cho 3 thôn của 3 xã khác nhau: thôn Quan Đoài xã Văn Xá, thôn Cửa Ngòi xã Tế Xuyên, thôn Kiều Không xã An Triền thờ vị Dực vận linh thần có công hạng nhất giúp vua Lê Thánh Tông đánh giặc Chiêm Thành thắng lợi.

Kim sách chứa đựng một nguồn sử liệu vô cùng quý giá, cung cấp thêm tư liệu về sự kiện vua Lê Thánh Tông đích thân cầm quân chinh phạt Chiêm Thành, mở mang bờ cõi về phía Nam. Cũng như những lần trừng phạt Champa từ thời Tiền Lê (do Hoàng đế Lê Hoàn trực tiếp chỉ huy), sau đó là thời Lý (nhiều lần đích thân vua Lý và Thái úy Lý Thường Kiệt chỉ huy đều bằng đường biển), vua Lê Thánh Tông cũng chỉ huy đại quân đi bằng đường biển vào đánh Chiêm Thành. Điều đó cho ta thấy người Việt có truyền thống thủy chiến, hải quân mạnh.

Cuốn sách còn cung cấp nhiều chi tiết về một cây cầu bắc qua sông Long Xuyên, gọi là Cầu Không, làm bằng gỗ, kiểu “Thượng gia hạ kiều” độc đáo. Trên cầu có đền thờ rất linh thiêng, đã từng tồn tại ở thế kỷ XV. Qua mô tả trên, ta có thể liên hệ đến Chùa Cầu (Nhật Bản) ở Hội An - xây chùa trên cầu. Hiện nay tên địa danh Cầu Không vẫn còn. So sánh những dòng miêu tả trong sách đồng và tư liệu ảnh cây Cầu Không chụp năm 1936 thì hoàn toàn trùng khớp nhau về kiểu dáng kiến trúc.

Sách đồng Khâm ban của vua Lê Thánh Tông là hiện vật gốc, độc bản, là sách đồng cổ, quý hiếm, duy nhất có niên đại thời Lê Sơ cung cấp nhiều giá trị tư liệu để nghiên cứu về lịch sử, chữ viết, địa danh hành chính, kỹ thuật đúc, khắc đồng, tín ngưỡng dân gian… góp phần vào việc khẳng định sự phát triển của xã hội đương thời. Với những giá trị đặc biệt quý hiếm và độc đáo đó, Sách đồng Khâm ban của vua Lê Thánh Tông được Thủ tướng Chính phủ công nhận là Bảo vật quốc gia tại Quyết định số 236/QĐ-TTg, ngày 03 tháng 02 năm 2026.

Tác giả: Lê Thị Khánh Ninh

Phó Trưởng phòng Kiểm kê - Bảo quản