Giữa lòng Thành Nam, trên đường Tô Hiệu, phường Nam Định, tỉnh Ninh Bình, Cột cờ Nam Định (xưa gọi là Kỳ đài) sừng sững vươn cao như một chứng nhân lịch sử đã đi cùng biết bao thăng trầm của dân tộc. Nằm trong khuôn viên rộng khoảng 1.800m² thuộc Bảo tàng tỉnh Ninh Bình cơ sở 2, đây là một trong số rất ít cột cờ được các vua triều Nguyễn cho xây dựng tại miền Bắc và cũng là biểu tượng gắn bó sâu sắc với ký ức của nhiều thế hệ người dân Thành Nam.

Công trình được khởi dựng vào năm Nhâm Thân, niên hiệu Gia Long thứ 11 (1812) và hoàn thành vào năm Quý Mão, niên hiệu Thiệu Trị thứ 3 (1843). Khi mới được xây dựng, đây là công trình kiến trúc cao nhất ở phía Nam nội thành, nằm trước điện Kính Thiên (nay là chùa Vọng Cung), giữ vị trí quan trọng trong không gian thành Nam xưa.

Cột cờ có chiều cao tổng thể 23,84m, gồm ba phần: bệ, thân và vọng lâu. Phần bệ gồm hai tầng hình vuông xây bằng gạch, xung quanh có lan can bao bọc. Tầng thứ nhất cao 2,4m, mỗi cạnh dài 16,32m; tầng thứ hai cao 3,1m, mỗi cạnh dài 11,42m. Hai phía Đông và Tây có cầu thang dẫn từ sân lên tầng hai, trong khi hai phía Nam và Bắc được xây cầu thang nối từ tầng hai lên thân đài. Thân đài cao 12,65m, có dạng hình bát giác, mỗi cạnh rộng 2,2m và thu nhỏ dần lên phía trên. Mặt Nam mở một cửa vòm dẫn vào bên trong. Trên cửa còn lưu giữ tấm bia đá khắc dòng chữ Hán “Kỳ đài” và “Thiệu Trị tam niên phụng tạo”, ghi dấu năm hoàn thành công trình vào năm 1843. Bên trong thân đài là hệ thống 54 bậc thang xoáy ốc dẫn lên đỉnh, cùng 36 ô thông gió được bố trí đều quanh thân cột. Trên cùng là vọng lâu hình trụ tròn với bốn cửa mở về bốn hướng Đông, Tây, Nam, Bắc.

Nhưng giá trị của Cột cờ Nam Định không chỉ nằm ở kiến trúc độc đáo. Gần hai thế kỷ qua, nơi đây đã chứng kiến những thời khắc quan trọng của lịch sử dân tộc và lưu giữ những câu chuyện cảm động về lòng yêu nước, tinh thần quật cường của quân và dân Thành Nam.

Những năm 1873 và 1883, khi thực dân Pháp tiến công thành Nam Định, Kỳ đài trở thành một trong những vị trí chiến đấu quyết liệt nhất. Nơi đây đã thấm đẫm mồ hôi, máu và sự hy sinh của biết bao tướng sĩ và nhân dân quyết tâm bảo vệ thành trì trước họng súng quân xâm lược.

Trong số những người con ưu tú đã ngã xuống vì Thành Nam năm ấy, có nữ anh hùng Nguyễn Thị Trinh – người mà hậu thế tôn kính gọi là Bà Chúa Cột cờ.

Theo văn bia “Bạch Hoa Công chúa miếu” tại đền Bản Tỉnh (đường Đông Kinh Nghĩa Thục, phường Nam Định), được soạn năm Thành Thái thứ 19 (1907), Nguyễn Thị Trinh là con gái của cụ Nguyễn Kế Hưng, quan vệ úy coi kho lương ở Thành Nam. Từ nhỏ, bà nổi tiếng hiền lành, hiếu thuận nhưng rất ham luyện tập võ nghệ.

Ngày 11/12/1873, quân đội Pháp do Jean Dupuis chỉ huy đánh thành Nam Định, quan vệ úy Nguyễn Kế Hưng mang thân binh đến giúp quân sĩ giữ Kỳ đài. Quân Pháp bao vây Kỳ đài mỗi lúc một đông. Nguyễn Thị Trinh đã tổ chức một đội quân ở lại trấn giữ kho lương và đích thân dẫn đầu các thân binh đến Kỳ đài đánh tập hậu nhằm giải vây cho quân ta. Trước ưu thế vượt trội về vũ khí của quân Pháp, nhiều tướng sỹ đã hy sinh, Kỳ đài rơi vào tay quân Pháp, Thành Nam thất thủ. Nguyễn Thị Trinh đã anh dũng hy sinh khi mới ngoài 20 tuổi. Cảm phục khí tiết và sự hy sinh của bà cùng các nghĩa sĩ, nhân dân Thành Nam đã an táng họ tại khu vực Kỳ đài.

Sau Hòa ước Giáp Tuất năm 1874, khi quân Pháp rút khỏi Bắc Kỳ, vua Tự Đức xét công lao phong tặng những người có công chống Pháp. Nguyễn Thị Trinh được phong tặng “Giám thương Công chúa” (Công chúa coi kho); đồng thời cho lập miếu thờ ngay tại Kỳ đài. Đến năm 1891, vua Thành Thái tiếp tục truy phong cho bà bốn chữ “Tiết liệt anh phong”.

Từ đó, trong tâm thức người dân Thành Nam, Nguyễn Thị Trinh không chỉ là một nữ liệt sĩ anh hùng mà còn trở thành vị thần bảo hộ của vùng đất này. Nhân dân tôn bà là Thành hoàng đương cảnh - Bản xứ thổ thần, Bạch Hoa Công chúa; dân gian quen gọi là Bà Chúa Bản Tỉnh hay Bà Chúa Cột cờ. Đến nay, trong di tích vẫn còn ban thờ Công chúa Giám Thương để nhân dân và du khách thập phương dâng hương tưởng niệm.

Bước sang thế kỷ XX, Cột cờ Nam Định tiếp tục đồng hành cùng những chặng đường đấu tranh của dân tộc. Năm 1945, lá cờ đỏ sao vàng tung bay trên Kỳ đài, Khẳng định thắng lợi của Cách mạng Tháng Tám vĩ đại và sự ra đời của chính quyền cách mạng tại địa phương. Trong những năm kháng chiến chống Mỹ cứu nước, nơi đây trở thành trạm quan sát và trực chiến của lực lượng tự vệ Nhà máy Liên hợp Dệt Nam Định. Các đợt ném bom của không quân Mỹ vào các năm 1965 và 1972 đã làm sập công trình lịch sử này. Đến năm 1997, nhân dịp kỷ niệm 43 năm Ngày giải phóng thành phố Nam Định (1954 – 1997), công trình được phục dựng theo nguyên trạng, trả lại dáng vẻ uy nghi vốn có.

Với những giá trị đặc biệt về lịch sử và kiến trúc, năm 1962, Cột cờ Nam Định được Bộ Văn hóa – Thông tin (nay là Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch) xếp hạng là Di tích Lịch sử – Văn hóa cấp Quốc gia.

Ngày nay, đứng dưới chân Cột cờ Nam Định, ngước nhìn công trình vươn cao giữa bầu trời Thành Nam, mỗi người như cảm nhận được hơi thở của lịch sử vẫn đang hiện hữu trong từng dấu tích của thời gian. Gần hai thế kỷ đã trôi qua, Cột cờ không chỉ là chứng nhân của những năm tháng đấu tranh oanh liệt mà còn là biểu tượng bền vững của tinh thần bất khuất, ý chí quật cường và lòng yêu nước của quân và dân Thành Nam. Sừng sững giữa dòng chảy thời gian, công trình như một lời nhắc nhở thiêng liêng đối với thế hệ hôm nay về trách nhiệm gìn giữ di sản, trân trọng những giá trị lịch sử và tiếp bước cha ông vun đắp, phát huy truyền thống tốt đẹp của quê hương trong hành trình dựng xây tương lai.

Tác giả: Phạm Kim Yến

Phòng Giáo dục - Truyền thông

 

Một số hình ảnh về Cột cờ Nam Định: