Vùng đất Thiên Trường - Nam Định xưa (nay thuộc tỉnh Ninh Bình) là quê hương, đất phát tích của vương triều Trần nổi tiếng “võ công - văn trị” trong lịch sử dân tộc thế kỷ XIII-XIV. Dưới thời Trần, quốc gia Đại Việt đạt đến đỉnh cao trên nhiều phương diện: chính trị, kinh tế, văn hóa - xã hội... Đặc biệt, với tinh thần “vua tôi đồng lòng, anh em hòa mục, cả nước góp sức” đã ba lần đại thắng quân Nguyên - Mông xâm lược vào các năm 1258, 1285, 1288. Dưới triều Trần cũng quy tụ nhiều nhân vật kiệt xuất, anh hùng võ tướng, tiêu biểu như: Trần Hưng Đạo, Trần Quang Khải, Trần Nhật Duật, Trần Quốc Toản, Chu Văn An, Trương Hán Siêu… góp phần kiến tạo một nền chính trị ổn định, quân sự hùng mạnh và đời sống văn hóa đặc sắc.

Những thành tựu đó được đặt nền móng từ một biến cố mang tính bước ngoặt lịch sử, đó là sự chuyển giao quyền lực từ nhà Lý sang nhà Trần vào năm 1225. Đây không chỉ là sự thay đổi triều đại theo nghĩa thông thường, mà là một quá trình tái cấu trúc quyền lực được tổ chức chặt chẽ, trong đó văn bản chiếu nhường ngôi của Lý Chiêu Hoàng cho Trần Cảnh là sự kiện chính trị hợp thức hóa sự thay đổi, chuyển giao quyền lực trong “hòa bình’.

1. Bối cảnh lịch sử - chính trị của sự kiện Lý Chiêu Hoàng nhường ngôi (năm 1225)

Từ cuối thời Lý Cao Tông, triều chính đã bộc lộ những dấu hiệu suy thoái rõ rệt. Các tài liệu sử sách ghi nhận tình trạng “chính sự bỏ bê, dân gian đói khổ, trộm cướp nổi lên khắp nơi”. Đến thời Lý Huệ Tông, tình trạng này ngày càng trở nên nghiêm trọng: nhà vua lâm bệnh, tinh thần bất ổn, không còn đủ năng lực điều hành triều chính. Trong bối cảnh đó, các thế lực địa phương nổi lên cát cứ, tiêu biểu như Nguyễn Nộn và Đoàn Thượng, làm suy giảm nghiêm trọng uy quyền của vương triều Lý. Triều đình buộc phải dựa vào lực lượng quân sự của họ Trần vốn đang kiểm soát vùng duyên hải và có tiềm lực kinh tế - quân sự đáng kể để tiến hành dẹp nội loạn và tái lập trật tự.

Chính sự “ủy thác quyền lực” mang tính tình thế này đã tạo điều kiện để họ Trần từng bước thâm nhập và chi phối quyền lực triều Lý. Từ vị trí lực lượng hỗ trợ quân sự, họ Trần nhanh chóng chuyển hóa thành lực lượng nắm giữ thực quyền, từng bước kiểm soát nhân sự then chốt và thiết lập ảnh hưởng quyết định đối với triều chính. Các nhân vật chủ chốt như Trần Tự Khánh, Trần Thừa và đặc biệt là Trần Thủ Độ lần lượt nắm giữ các vị trí then chốt trong quân đội và triều đình. Đại Việt sử ký toàn thư chép: “Trao cho họ Trần nắm giữ binh quyền, trong ngoài đều thuộc về cả”. Những nhân vật chủ chốt của dòng họ Trần như: Trần Tự Khánh giữ chức Thái úy, Trần Thừa giữ chức Nội thị phán thủ, Trần Thủ Độ giữ chức Điện tiền chỉ huy sứ. Vì vậy, có thể nhận định rằng trước khi diễn ra sự kiện năm 1225, quyền lực thực tế đã có sự dịch chuyển đáng kể từ hoàng tộc họ Lý sang họ Trần.

Một yếu tố mang tính bước ngoặt là vấn đề kế vị và người kế vị. Do vua Lý Huệ Tông không có con trai nối dõi, nên phải truyền ngôi cho con gái là Lý Chiêu Hoàng vào năm 1224. Việc một nữ hoàng còn nhỏ tuổi lên ngôi trong bối cảnh chính trị rối ren không chỉ trái với thông lệ Nho giáo mà còn làm suy yếu nghiêm trọng tính chính danh của vương quyền. Thực chất, đây là thời điểm quyền lực tối cao đã rơi vào tay lực lượng phụ chính, đứng đầu là Trần Thủ Độ.

Trên nền tảng đó, họ Trần từng bước thiết lập một kịch bản chuyển giao quyền lực mang tính chủ động và có tính toán. Trước hết là việc sắp đặt hôn nhân giữa Lý Chiêu Hoàng và Trần Cảnh nhằm tạo dựng cơ sở huyết thống cho sự chuyển giao ngôi vị. Tiếp đến là quá trình củng cố chính danh thông qua việc kiểm soát triều đình và định hướng dư luận theo quan niệm “thiên mệnh chuyển dời”. Đỉnh điểm của quá trình này là việc Lý Chiêu Hoàng ban chiếu nhường ngôi cho Trần Cảnh vào cuối năm 1225. Có thể nhận định: đây không phải là một quyết định đột ngột, mà là kết quả tất yếu của một quá trình chuyển dịch quyền lực đã hoàn tất trên thực tế. Do đó, chiếu nhường ngôi vì thế chỉ là bước cuối cùng nhằm hợp thức hóa về mặt danh nghĩa một trật tự quyền lực mới đã được xác lập trước đó.

Như vậy, sự kiện Lý Chiêu Hoàng nhường ngôi năm 1225 là kết quả tất yếu của ba nhân tố chính: sự suy thoái toàn diện của nhà Lý; sự vươn lên có hệ thống của họ Trần; và một kịch bản chuyển giao quyền lực được thiết kế chặt chẽ, kết hợp giữa yếu tố chính trị, hôn nhân và nghi lễ. Trong cấu trúc đó, chiếu nhường ngôi giữ vai trò là công cụ văn bản quan trọng, đảm bảo tính chính danh cho sự ra đời của vương triều Trần trong lịch sử quốc gia Đại Việt.

2. Chiếu truyền ngôi của Lý Chiêu Hoàng cho Trần Cảnh qua tư liệu “Trần thị gia huấn”

Tư liệu Trần thị gia huấn là tập tư liệu chữ Hán được khắc in ngày 26 tháng 3 năm Ất Tỵ, niên hiệu Thành Thái thứ 17 (1905), do Hội Thiện Phả, miếu Nam Mặc cùng các tín chủ, đệ tử kính cẩn phụng khắc. Tư liệu bản phô tô, gồm 61 trang (122 tờ), khắc in chữ Hán - Nôm. Nội dung tư liệu bao gồm các phần: ngọc phả nhà Trần, “quốc chiếu thế bảo”, các lời giáo huấn của vua Trần, điển lệ quốc gia, phả hệ hoàng thân quốc thích, thơ văn của các vua và đại thần triều Trần, nội dung văn bia, thơ văn hiện còn lưu giữ tại khu di tích quốc gia đặc biệt đền Trần (phường Nam Định).

Về nội dung, Trần thị gia huấn thuộc loại hình văn bản gia tộc, mang tính chất giáo huấn trong nội bộ dòng họ; đồng thời ghi chép những sự kiện và truyền thống quan trọng của dòng họ Trần. Tuy được khắc in vào đầu thế kỷ XX, nhưng nội dung sách phản ánh một “ký ức dòng họ” có sự chọn lọc tinh tế, góp phần bổ sung thêm các thông tin cho chính sử và vương triều Trần.

Chúng tôi giới thiệu nội dung chiếu truyền ngôi của Lý Chiêu Hoàng cho Trần Cảnh, được ghi chép trong tư liệu Trần thị gia huấn như sau:

“Ngày 21 tháng 12 năm Ất Dậu, niên hiệu Thiên Chương Hữu Đạo thứ 2 (1225) thời Lý Chiêu Hoàng Đế có chiếu truyền ngôi thiên tử:

Chiếu viết: Họ Lý ta nhận mệnh trời, có cả bốn biển, các tiên thánh nối thừa truyền được hơn 200 năm. Bỗng gặp vận sự xoay vần, giặc giã nổi lên như ong vỡ tổ, khiến lòng dân trăm họ bất an. Thượng hoàng lại mắc trọng bệnh, ngôi lớn không có ai gánh vác, sai trẫm nhận minh chiếu. Trẫm miễn cố lên ngôi. Nhưng trọng trách quốc gia quá lớn, trẫm lại là phận nữ nhi, chưa dám xứng với quyền ngôi tôn quý. Ngày đêm lo sợ, tựa như rơi vào nơi sâu thẳm. Trẫm mong mỏi cầu được bậc hiền nhân quân tử, để phụ giúp nền chính trị.

Duy chỉ có Trần Cảnh, là người văn chất sáng ngời, uy nghi rực rỡ, có khí độ của bậc hiền nhân quân tử, có thể đảm đương được ngôi lớn. Mong được đồng lòng hết sức, dẹp trừ họa nạn, mở mang công nghiệp, bảo vệ muôn dân, để cùng hưởng phúc thái bình thịnh trị”.

Ngày 11 tháng 12 năm Ất Dậu (1225) khi Lý Chiêu Hoàng cho mở hội lớn ở điện Thiên An, sai Nội thị Phán thủ là Phùng Tá Chu, quan Nội hành khiển Tả ty Lang trung Trần Chí Hoành, các tướng văn võ trong ngoài và các viên quan lại đem xe ngựa, cờ phướn đi đón Trần Cảnh. Khi nữ hoàng ngự trên ngai báu, các quan mặc triều phục vào chầu, quỳ lạy ở dưới thềm, tiếp đó Lý Chiêu Hoàng bước xuống sân triều, trút bỏ áo hoàng bào, chính thức khuyên mời Trần Cảnh lên ngôi hoàng đế. Trần Cảnh lên ngôi, đổi niên hiệu là Kiến Trung năm thứ 1, đại xá thiên hạ, xưng là Thiện Hoàng, sau đổi là Văn Hoàng. Bầy tôi dâng tôn hiệu là Khải Thiên Lập Cực Chí Nhân Chương Hiếu Hoàng Đế. Phong Trần Thủ Độ làm Quốc thượng phụ, nắm giữ mọi việc cai trị trong nước.

Bên cạnh đó, nội dung tư liệu Trần thị gia huấn còn ghi chép các chiếu thư, chiếu phong của nhà Tống cho Trần Cảnh vào năm 1227 và chiếu phong của Minh Thái Tổ cho vua Trần Anh Tông vào năm Hồng Vũ thứ 2 (1370). Đây đều là những tư liệu ngoại giao mang tính chính thống, có giá trị đặc biệt trong việc nhận diện vị thế của vương triều Trần cần được tiếp tục nghiên cứu.

3. Chiếu truyền ngôi qua tài liệu sử sách

Các bộ sử lớn như Đại Việt sử ký toàn thư, Việt sử tiêu án, Khâm định Việt sử thông giám cương mục đều ghi chép tương đối thống nhất về bối cảnh và nội dung chiếu nhường ngôi của Lý Chiêu Hoàng cho Trần Cảnh. Đáng chú ý, Đại Việt sử ký toàn thư mô tả khá chi tiết quá trình tiếp cận cung đình của Trần Cảnh khi còn nhỏ, cũng như sự sắp đặt của Trần Thủ Độ trong việc từng bước đưa Trần Cảnh vào vị trí trung tâm quyền lực.

Về nội dung chiếu truyền ngôi, các nguồn sử tuy có sai khác về câu chữ, nhưng đều thống nhất ở cấu trúc lập luận: (1) khẳng định tính chính thống lâu dài của nhà Lý (“hơn hai trăm năm vâng mệnh trời”); (2) nêu tình trạng đất nước khủng hoảng (“thượng hoàng bị bệnh”, “giặc cướp nổi lên”, “không người nối dõi”); (3) tự hạ thấp vai trò của nữ chủ (“trẫm là đàn bà, tài đức kém”); và (4) tôn vinh Trần Cảnh như người hội đủ phẩm chất chính danh để tiếp nhận ngôi báu.

Điểm đáng chú ý là toàn bộ lập luận này mang tính chuẩn mực cao của diễn ngôn chính trị Nho giáo: “mệnh trời - lòng người - hiền tài”, cho thấy người soạn thảo chiếu truyền ngôi phải là một nhân vật có trình độ học vấn uyên thâm, am hiểu sâu sắc kinh điển và chính trị đương thời. Việc vận dụng nhuần nhuyễn các phạm trù “chính danh”, “thiên mệnh”, cùng phương pháp lập luận quy phạm chặt chẽ không chỉ nhằm thuyết phục triều thần, mà còn hướng tới việc tạo dựng sự đồng thuận rộng rãi trong xã hội. Do đó, người soạn thảo nhiều khả năng không chỉ là một văn nhân thuần túy, mà còn là người tham dự trực tiếp vào quá trình vận hành quyền lực hoặc tầng lớp trí thức thân cận với dòng họ Trần.

 4. Đánh giá

Trần thị gia huấn là một trong những tư liệu Hán Nôm có giá trị đặc biệt trong việc nhận diện cấu trúc quyền lực và đời sống chính trị - văn hóa của vương triều Trần. Trong đó, văn bản chiếu truyền ngôi của Lý Chiêu Hoàng nhường ngôi cho Trần Cảnh là một áng văn chính luận tiêu biểu, đồng thời là cứ liệu then chốt phản ánh bước ngoặt chuyển giao quyền lực từ nhà Lý sang nhà Trần.

Mặc dù tồn tại dưới những dị bản khác nhau, nhưng nội dung chiếu truyền ngôi được in trong tư liệu Trần thị gia huấn đã cung cấp thêm một lớp diễn giải mang dấu ấn ký ức dòng họ Trần trong lịch sử dân tộc. Chính sự khác biệt này đã góp phần đưa chiếu truyền ngôi trở thành tư liệu lịch sử trực tiếp tham gia vào việc định hình trật tự chính trị và ý thức hệ của xã hội đương thời.

 

Một số hình ảnh