Tìm hiểu nghệ thuật rối nước dân gian qua sưu tập rối nước tại Bảo tàng tỉnh Ninh Bình

1. Giới thiệu sưu tập hiện vật rối nước tại Bảo tàng tỉnh Ninh Bình.

Sưu tập hiện vật rối nước đang được lưu giữ, bảo quản và phát huy giá trị tại Bảo tàng tỉnh Ninh Bình - Cơ sở 2. Sưu tập gồm có 50 tượng rối, được phân theo nội dung các tích trò biểu diễn, tiêu biểu là: Tích “Trần Hưng Đạo bình Nguyên” (15 con trò), tích “ Chiến dịch Điện Biên Phủ” (11 con trò), tích “Nông nghiệp: cày, bừa, cấy, tát nước, đánh bắt cá,..” (11 con trò) và một nhóm tượng rối sử dụng biểu diễn một số tích trò khác.

Sưu tập hiện vật có nguồn gốc sưu tầm tại 2 phường rối nước thuộc xã Nam Trực, tỉnh Ninh Bình, đó là phường rối Nam Chấn và phường rối Nam Giang. Những tượng rối này đã tham gia lưu diễn nhiều nơi, không chỉ trong nước mà còn vươn xa ra một số nước trên thế giới và đạt được nhiều phần thưởng của Đảng và Nhà nước vinh danh như bằng khen, huy chương vàng, bạc,…

Rối nước là một loại hình nghệ thuật văn hóa dân gian độc đáo của Việt Nam, sử dụng ao hồ đầy nước làm sân khấu. Các con rối tạc bằng gỗ nhẹ, được điều khiển từ trong buồng trò, phía sau tượng rối, nghệ nhân lắp các thiết bị điều khiển kết nối với máy sào giấu ngầm dưới mặt nước. Sự cử động của các tượng rối phần nhờ sức nước tác động vào các bánh lái, phao đế, phần do sự kéo giật các dây, que bố trí, trên bàn máy. Tượng rối có thể xuất hiện trên “sân khấu” rất đột ngột và biến mất khỏi sân khấu cũng vậy. Đó là do người điều khiển sử dụng thể lỏng của nước đưa ngầm tượng rối ra sân khấu rồi cho tượng nổi lên hay chìm xuống hoặc đưa về buồng trò. Người điều khiển phải ngâm nước tới nửa mình và nhìn con rối mình điều khiển, làm trò ngoài sân khấu qua tấm mành căng trước mặt buồng trò. Quy trình một buổi biểu diễn rối nước bao giờ cũng bắt đầu từ khâu chuẩn bị. Từ việc sắm sửa lễ ra thắp hương ở đình làng, xin phép thành hoàng làng rồi mới đem rối hạ thủy, đến việc kiểm tra con trò, cơ sở vật chất, thiết bị, phương tiện sao cho đảm bảo thành công mỗi lần biểu diễn. Mỗi ca diễn trong khoảng thời gian từ 40 đến 60 phút và biểu diễn khoảng 10 đến 11 tích trò. Kết thúc buổi biểu diễn, con rối được tháo máy ngay từ trong buồng trò, phơi khô ráo khoảng 3 ngày rồi đem  cất giữ, bảo quản tại kho.

2. Giá trị của sưu tập hiện vật rối nước tại Bảo tàng tỉnh Ninh Bình.

Sưu tập hiện vật rối nước phản ánh giá trị lịch sử, văn hóa, khoa học và nghệ thuật độc đáo. Mỗi tượng rối là một tác phẩm nghệ thuật, thể hiện trình độ điêu khắc tinh tế, phản ánh quá trình lao động sáng tạo với tâm hồn phơi phới, lạc quan, yêu đời, yêu quê hương, yêu đất nước của người nghệ nhân nơi đây. Họ đã thổi hồn mình vào sản phẩm để mỗi một tượng rối vô tri trở thành những nhân vật sống động. Họ đã rất cầu kỳ, tỉ mỉ trong cách tạo hình từ lựa chọn gỗ, đến màu sơn thếp, nét vẽ trang trí phù hợp với diện mạo, tính cách nhân vật trong mỗi tích trò. Có lẽ chính bởi sự cầu kỳ, tỉ mỉ trong việc tạo tác tượng rối nên hiện vật dù trải qua bao thời gian vẫn còn giữ nguyên vẻ đẹp ban đầu và hấp dẫn người xem, đọng lại nhiều ấn tượng sâu sắc. Thông qua sưu tập rối nước, giúp chúng ta hiểu hơn về mảnh đất cũng như lịch sử hình thành và phát triển của loại hình nghệ thuật rối nước dân gian.

Mảnh đất Nam Trực, tỉnh Ninh Bình được xác lập là một vùng đất cổ còn bảo tồn được nhiều loại hình di sản văn hóa độc đáo, trong đó đặc biệt là loại hình nghệ thuật rối. Cùng với rối cạn ( nghệ thuật ổi lỗi chùa Bi), rối nước là một loại hình di sản văn hóa phi vật thể độc đáo còn lưu truyền đến ngày nay. Trải qua bao biến cố của lịch sử với sự khắc nghiệt của vùng đất nóng ẩm mưa nhiều, chiến tranh loạn lạc, nghệ thuật rối cũng có lúc thăng, lúc trầm, khi thì phát triển mạnh mẽ nhưng cũng có khi mờ nhạt và tưởng như bị rơi vào quên lãng. Thế nhưng loại hình nghệ thuật rối nước vẫn duy trì được bởi thứ tình cảm trân trọng truyền thống từ cha ông của người dân nơi đây nên nghệ thuật rối vẫn bảo tồn được nguyên vẹn các giá  trị đích thực của nó và trường tồn trong tâm trí của mỗi người dân Nam Trực - nơi được coi là quê hương, điểm khởi đầu của nghệ thuật rối.

Vậy rối nước có tự bao giờ?  Sau nhiều cuộc khảo sát điều tra, các nhà nghiên cứu đã dừng lại ở thông tin trên tấm bia Sùng Thiện Diên Linh (chùa Đọi Sơn) đánh dấu sự ra đời của nghệ thuật rối từ thế kỷ XII. Tương truyền rằng Từ đức –Từ Đạo Hạnh lánh nạn về xã Chân Đàm dựng thảo xá Đại Bi để tu hành. Xã Chân Đàm xưa, thời Lê Trung Hưng đổi là xã Chân Nguyên, đến thời Nguyễn đổi là xã Trực Chính, nay thuộc xã Nam Trực, tỉnh Ninh Bình. Từ Đạo Hạnh đã đem nghề múa rối cạn và nghề múa rối nước truyền dạy cho người dân nơi đây. Xưa kia vùng đất Nam Trực đã tồn tại phường 4 đời múa rối, trong đó có 2 Phường múa rối nước là Phường rối Nam Giang, thôn Nhất, thị trấn Nam Giang (nay là xã Nam Trực, tỉnh Ninh Bình) và Phường rối Nam Chấn, thôn Rạch, xã Hồng Quang (nay thuộc phường Hồng Quang, tỉnh Ninh Bình).

Theo người dân thôn Rạch truyền tụng, vào khoảng năm 1755 cụ Mai Văn Kha làm nghề thợ chạm ở thôn Rạch đứng ra tập hợp những người thợ trong thôn lập nên “ phường rối nước”. Các cụ tự tạo ra các con trò như chú Tễu, các tiên nữ, con trò long ly, quy, phượng, rồi sử dụng ao làng trước cửa chùa làm buồng trò biểu diễn. Từ đó nghệ thuật rối nước được truyền dạy, lưu truyền trong các dòng họ Mai, Phan, Đặng ở thôn Rạch. Đến đời cụ Phan Văn Thuyên (sinh năm 1899) làm Trưởng phường là đến đời thứ 4. Thời kỳ Cách mạng tháng Tám năm 1945, phường rối nước thôn Rạch có tới 45 người. Sau đó đất nước trải qua hai cuộc chiến tranh chống thực dân Pháp và đế quốc Mỹ, phường rối nước tạm dừng hoạt động. Năm 1975, đất nước hòa bình, phường rối nước được phục hồi và hoạt động trở lại với tên gọi phường rối Nam Chấn. Sở dĩ phường rối nước Nam Chấn luôn tồn tại và phát triển vì các nghệ nhân làng rối không chỉ chú ý bồi dưỡng truyền nghề hát múa và kỹ thuật điều khiển rối cho các lớp diễn viên mà còn chú trọng đến cả những người sáng tạo làm ra tượng rối. Hàng năm phường rối nước Nam Chấn thường biểu diễn vào 3 thời điểm chính, đó là ngày kỵ thành hoàng làng Đệ nhị Lê Kiên đại vương; lần 2 vào ngày hội làng đình Cả, thờ Linh Ứng đại vương; lần 3 vào ngày kỵ Mẫu Liễu Hạnh.

Cùng với phường rối Nam Chấn, phường rối Nam Giang cũng có một bề dày lịch sử hình thành và phát triển. Các cụ thủy tổ xưa đã dựng lên những tích trò mà ngày nay vẫn còn biểu diễn, đó là tích “Đinh Tiên Hoàng”, “Đánh đồn Tây”, “Chim hòa bình đưa thư”.... Trước năm 1945, phường rối được các cụ duy trì và hoạt động mạnh. Sau năm 1945, phường rối hoạt động sôi nổi hơn và thường xuyên tham gia hội diễn do tỉnh tổ chức. Sang thời kỳ kháng chiến chống Mỹ, các nghệ nhân nơi đây đã lên đường tham gia chống Mỹ cứu nước. Phường rối ngừng hoạt động. Đến năm 1987, được sự quan tâm của Đảng ủy, UBND huyện, phường rối được khôi phục lại và hoạt động khắp nơi trong, ngoài tỉnh. Hàng năm phường rối tổ chức biễu diễn vào các dịp lễ hội làng như: tháng Giêng, tháng Hai, tháng Tám, tháng Chín. Ngoài ra đoàn còn lưu diễn tại các tỉnh bạn như Hà Nội, Hưng Yên, Ninh Bình, Huế... Mặc dù gặp nhiều khó khăn nhưng với sự say mê yêu nghề nên các nghệ nhân nơi đây đã duy trì hoạt động và phát triển. Phường rối Nam Giang đã được Bộ Văn hóa Thể thao và Du lịch đánh giá cao, là một trong 14 phường rối nước dân gian toàn quốc.

Có thể khẳng định rằng, sưu tập hiện vật rối nước tại Bảo tàng tỉnh Ninh Bình không chỉ đơn thuần là tập hợp một sưu tập hiện vật mà còn là một kho tàng lưu giữ ký ức văn hóa dân gian đặc sắc của cư dân đồng bằng Bắc Bộ. Mỗi tượng rối là kết tinh của tài hoa, tâm huyết và tình yêu nghề của các thế hệ nghệ nhân, phản ánh sinh động đời sống lao động, tín ngưỡng, lịch sử đấu tranh và khát vọng về cuộc sống no đủ, yên vui của người Việt. Để bảo tồn và phát huy giá trị của loại hình nghệ thuật rối nước dân gian, hàng năm Bảo tàng tỉnh Ninh Bình đưa vào kế hoạch tổ chức hoạt động Hội chợ xuân, mời phường rối nước tham gia biểu diễn tại không gian ngoại thất của bảo tàng. Hoạt động này đã mang lại hiệu ứng tích cực, thu hút hàng ngàn người đến tham quan. Điều đó đã và đang góp phần quan trọng trong việc gìn giữ, trao truyền và lan tỏa giá trị của nghệ thuật rối nước – một di sản văn hóa truyền thống độc đáo của dân tộc đến với công chúng. Đây không chỉ là trách nhiệm của Bảo tàng tỉnh mà còn là sự tiếp nối mạch nguồn văn hóa, để những giá trị tinh hoa của cha ông tiếp tục được trân trọng, bảo tồn và tỏa sáng trong đời sống đương đại.

Tác giả: Đinh Thị Quỳnh Dương

Phòng Kiểm kê - Bảo quản