Thạp gốm hoa nâu thời Trần (thế kỷ XIII - XIV) là một trong những hiện vật gốm tiêu biểu đang được lưu giữ và trưng bày tại Bảo tàng tỉnh Ninh Bình. Hiện vật được phát hiện trong quá trình đào đất tại khu vực phía Đông đền Trần (phường Nam Định, tỉnh Ninh Bình), góp phần cung cấp thêm những tư liệu quý giá về đời sống văn hóa, nghệ thuật và nghề thủ công truyền thống của vùng đất Thiên Trường xưa.

Thạp được phủ men màu xanh ngọc và trang trí hoa văn nâu đặc trưng của dòng gốm hoa nâu thời Trần. Hiện vật có đường kính miệng 40 cm, đường kính đáy 34 cm, chu vi thân 155 cm, cao 56,2 cm. Dáng thạp cân đối, khỏe khoắn với miệng loe, gờ vát, cổ eo, vai hơi xuôi, thân phình và thon dần về phía đáy, đáy bằng. Trên vai thạp có bốn tai kép cùng băng hoa văn cánh sen đắp nổi, tạo nên vẻ đẹp hài hòa và trang nhã.

Điểm nổi bật của hiện vật nằm ở hệ thống hoa văn trang trí phong phú, được bố cục thành ba tầng rõ rệt, ngăn cách bởi các đường chỉ tròn. Tầng trên cùng là hoa dây cách điệu mềm mại; tầng giữa được chia thành sáu ô hình chữ nhật, mỗi ô thể hiện hình ảnh cành hoa sen vươn lên đón mây trời; tầng dưới cùng trang trí họa tiết sóng nước. Hoa sen - loài hoa tượng trưng cho sự thanh cao, thuần khiết - được lựa chọn làm họa tiết chủ đạo, phản ánh quan niệm thẩm mỹ và tư tưởng văn hóa của người Việt thời bấy giờ. Các họa tiết được thể hiện bằng kỹ thuật khắc chìm kết hợp tô nâu trên nền men ngà, tạo nên những mảng trang trí lớn, thoáng đạt và giàu tính nghệ thuật. Đây cũng là đặc trưng tiêu biểu của bút pháp trang trí gốm hoa nâu thời Trần, góp phần làm nên giá trị độc đáo của hiện vật.

Không chỉ là một sản phẩm thủ công tinh xảo, thạp gốm hoa nâu còn được xem là một kiệt tác nghệ thuật đặc sắc của dòng gốm thời Trần thế kỷ XIII - XIV. Với dáng vẻ to khỏe, chắc chắn cùng cốt gốm dày dặn, hiện vật thể hiện rõ phong cách riêng biệt của gốm men Việt Nam trong giai đoạn phát triển rực rỡ. Thông qua loại hình gốm này có thể thấy, thạp gốm hoa nâu được tạo tác với mục đích trang trí nhiều hơn là phục vụ nhu cầu chứa đựng hoặc thờ cúng thông thường.

Sự cầu kỳ, tinh xảo trong tạo hình và trang trí cho thấy bên cạnh những sản phẩm dân dụng mộc mạc phục vụ đời sống thường nhật, các nghệ nhân thời Trần còn sáng tạo nên những hiện vật có giá trị thẩm mỹ cao nhằm đáp ứng nhu cầu sinh hoạt của tầng lớp vua chúa và quý tộc. Việc phát hiện thạp gốm hoa nâu tại khu vực đền Trần cùng những dấu tích lò nung gốm thời Trần ở Ninh Bình càng góp phần khẳng định vai trò của Thiên Trường xưa có thể là trung tâm sản xuất gốm quan trọng, trong đó có sự hiện diện của dòng gốm hoa nâu.

Những giá trị lịch sử, văn hóa và nghệ thuật mà dòng gốm hoa nâu để lại là vô cùng to lớn. Đây không chỉ là di sản quý giá phản ánh một giai đoạn lịch sử giàu bản sắc của dân tộc mà còn góp phần làm sáng tỏ vị trí, vai trò của vùng đất Thiên Trường trong tiến trình phát triển văn hóa Việt Nam. Hiện nay, thạp gốm hoa nâu thời Trần đang được trưng bày trang trọng tại phòng Khánh tiết, Bảo tàng tỉnh Ninh Bình (cơ sở 2), trở thành hiện vật tiêu biểu thu hút sự quan tâm của đông đảo công chúng và những người yêu mến di sản văn hóa dân tộc.

Tác giả: Nguyễn Thị Bích Ngọc

Phòng Giáo dục - Truyền thông