Mặt đá tròn trưng bày tại Bảo tàng tỉnh Ninh Bình (cơ sở 2) là cấu kiện kiến trúc bằng đá dùng để xây dựng và trang trí tháp Chương Sơn, trên đỉnh núi Ngô Xá, xã Tân Minh, tỉnh Ninh Bình. Đây là một trong số hàng trăm hiện vật được phát hiện trong quá trình khai quật phế tích ngôi tháp cổ nổi tiếng của thời Lý, góp phần làm sáng tỏ giá trị lịch sử, kiến trúc và nghệ thuật của công trình này.

Tháp Chương Sơn còn gọi là tháp “Vạn Phong Thành Thiện”, được vua Lý Nhân Tông cho xây dựng năm 1108 và khánh thành năm 1117. Đầu thế kỷ XV, giặc Minh sang xâm lược nước ta đã phá huỷ toàn bộ công trình kiến trúc này. Năm 1966 - 1967, Viện Khảo cổ học phối hợp Bảo tàng Nam Hà khai quật phế tích toà tháp, phát hiện rất nhiều vật liệu kiến trúc bằng đá và đất nung dùng để xây tháp. Trong đó, mặt đá tròn ghép tường trang trí là một hiện vật độc đáo, làm bằng chất liệu đá xám xanh thô ráp hay còn gọi là đá cát, được chế tác hoàn toàn bằng kỹ thuật chạm khắc thủ công.

Hiện vật gồm 2 phần liền khối: mặt đá hình tròn đường kính 42cm, dày 8cm, chạm nổi hình tượng rồng và hoa cúc; phía sau gắn liền với chuôi (trụ mộng) hình hộp chữ nhật dài 41cm, rộng 32cm, dày 22cm, không trang trí hoa văn.

 

Điểm nổi bật nhất của hiện vật là hệ thống hoa văn chạm nổi tinh xảo trên mặt đá. Ở trung tâm là hình tượng rồng thời Lý được chạm nổi với những đường nét mềm mại, thanh thoát và giàu tính tạo hình. Đầu rồng ngẩng cao, mắt to tròn. Trên lông mày kết xoắn hình số 3 ngửa, trán kết xoắn hình chữ S ký hiệu của tia chớp. Hai bên dưới mang tai có dải bờm nhiều tua kết vào nhau uốn lượn hất ngược ra phía trước thành làn sóng. Chòm râu dưới cằm kết xoắn bay uốn ra phía sau. Mũi rồng cũng được kéo dài thành hình vòi, từ  mũi rồng thoát ra mào có dạng ngọn lửa, được gọi là mào lửa. Miệng rồng há rộng với hai hàm có răng nhọn kéo dài uốn cong liền sát mũi đang vờn viên ngọc báu. Cổ rồng uốn cong mềm mại từ trên xuống, tạo nên sự liên kết hài hòa giữa phần đầu và thân trong khuôn hình tròn của mặt đá. Thân rồng tròn lẳn, không có vảy, uốn khúc mềm mại. Dọc sống lưng có một hàng vây thấp tỉa riêng từng cái, đầu vây trước tựa vào vây sau. Bụng có những đốt ngắn như bụng rắn. Rồng có bốn chân, mỗi chân có ba ngón. Cả bốn chân đều có dải lông dài mọc từ khuỷu hất ra phía sau và móng cong nhọn giống móng chim ưng.

Bao quanh hình rồng là băng cúc dây uốn lượn hình sin. Xen kẽ giữa các khúc uốn là 16 bông hoa cúc được thể hiện ở hai tư thế nhìn thẳng và nhìn nghiêng. Viền ngoài cùng là một vòng cánh hoa cúc rời, mỗi cánh tạo thành một múi nổi dài khoảng 4cm trên cạnh dày của mặt đá, góp phần tăng thêm vẻ hài hòa và cân đối cho tổng thể tác phẩm.

Được phát hiện tại khu vực phế tích tháp Vạn Phong Thành Thiện trên núi Ngô Xá, mặt đá tròn ghép tường là minh chứng xác thực cho sự tồn tại của một công trình Phật giáo quy mô lớn thời Lý từng được ghi chép trong sử sách. Cùng với hệ thống di vật thu được qua các đợt khai quật khảo cổ, hiện vật cung cấp những tư liệu quan trọng phục vụ nghiên cứu, nhận diện và phục dựng diện mạo kiến trúc của ngôi tháp cổ.

Đặc biệt, mặt đá tròn không chỉ là vật liệu kiến trúc mà còn là một “trang sử bằng đá”, lưu giữ dấu ấn tài hoa của những nghệ nhân Đại Việt cách đây gần một thiên niên kỷ. Qua từng đường nét chạm khắc tinh xảo, hiện vật phản ánh trình độ kỹ thuật chế tác đá điêu luyện, nghệ thuật tạo hình đặc sắc, tư duy thẩm mỹ tinh tế và đời sống tinh thần phong phú của người Việt dưới triều Lý.

Với những giá trị nổi bật về lịch sử, nghệ thuật và khảo cổ học, mặt đá tròn thời Lý là hiện vật tiêu biểu góp phần làm sáng rõ diện mạo rực rỡ của nền mỹ thuật và kiến trúc Đại Việt thế kỷ XII, đồng thời là cầu nối giúp công chúng hôm nay hiểu thêm về một thời kỳ phát triển hưng thịnh trong lịch sử dân tộc.

Tác giả: Phạm Kim Yến

Phòng Giáo dục - Truyền thông