Căn cứ địa Lạt Sơn trong cuộc đời và sự nghiệp Nữ tướng Lê Chân

Quần thể di tích – danh lam thắng cảnh Lạt Sơn nằm trên địa bàn hai phường Châu Sơn và Lý Thường Kiệt, tỉnh Ninh Bình. Đây là một không gian lịch sử – văn hóa đặc biệt, gắn liền với cuộc đời và sự nghiệp của Nữ tướng Lê Chân, vị nữ tướng nổi tiếng trong cuộc khởi nghĩa của Hai Bà Trưng chống lại ách đô hộ của nhà Đông Hán vào thế kỷ I sau Công nguyên. Khu vực Lạt Sơn kéo dài khoảng 7 km từ Đền thờ Nữ tướng Lê Chân đến núi Giát Dâu, là nơi bà lựa chọn làm căn cứ để tổ chức lực lượng, chống lại cuộc truy kích của quân Đông Hán và bảo vệ lực lượng nghĩa quân rút về Cửu Chân. Địa hình núi rừng hiểm trở đã tạo nên một hệ thống phòng thủ tự nhiên thuận lợi cho nghĩa quân, đồng thời cũng là nơi ghi dấu tinh thần chiến đấu kiên cường và sự hy sinh oanh liệt của Nữ tướng Lê Chân cùng các tướng sĩ. Cho đến ngày nay, nhiều địa danh gắn với căn cứ địa vẫn được người dân truyền lại như Mộc Bài, Giát Dâu, thung Đồng Loạn, dốc Voi Trượt, hang Diêm, thung Bể, thung Đội Nhất…

Theo các nguồn sử liệu, Nữ tướng Lê Chân sinh ra tại trang An Biên, huyện Đông Triều (nay thuộc tỉnh Quảng Ninh). Khi phong trào khởi nghĩa chống lại ách thống trị của nhà Đông Hán do Hai Bà Trưng lãnh đạo bùng nổ, bà đã cùng các tướng lĩnh ở quê hương hưởng ứng, gia nhập nghĩa quân. Sau khi cuộc khởi nghĩa giành thắng lợi, Hai Bà Trưng lên ngôi vua, đóng đô tại Mê Linh và giao cho bà trọng trách “Chưởng quản binh quyền nội bộ”, phụ trách việc tổ chức và điều hành quân đội tại trung tâm Giao Chỉ, đồng thời trấn giữ khu vực Đông Bắc.

Không lâu sau đó, triều đình Đông Hán quyết định tái chiếm Giao Chỉ và cử Mã Viện đem quân sang đàn áp. Trong bối cảnh lực lượng nghĩa quân suy yếu sau nhiều trận chiến, Hai Bà Trưng đã anh dũng hy sinh. Trước tình hình nguy cấp, Nữ tướng Lê Chân dẫn quân rút lui chiến lược, hoạt động tại vùng Hải Phòng – Hưng Yên – Ninh Bình ngày nay nhằm tiếp tục duy trì cuộc kháng chiến.

Khi quân Đông Hán tăng cường truy kích, bà đưa thủy quân tiến xuống phía Nam đồng bằng sông Hồng và lựa chọn vùng núi Lạt Sơn làm căn cứ phòng thủ. Tại đây, một hệ thống bố trí quân sự được hình thành. Thung Mộc Bài được sử dụng làm tiền đồn, nơi lực lượng tiên phong chặn bước tiến của quân địch. Phía sau là dốc Voi Trượt – vị trí tập trung đội tượng binh. Các khu vực như thung Hóc Bạc được dùng làm nơi tích trữ lương thảo và hậu cần, còn thung Bể và thung Dâu là nơi đóng quân của đại bộ phận nghĩa quân. Hang Diêm trên sườn núi phía Nam thung Bể được lựa chọn làm tổng hành dinh, trong khi núi Thượi ở phía Tây thung Dâu giữ vai trò vọng gác, có thể quan sát toàn bộ khu căn cứ. Gần đó là đồi Điểm Quân – nơi tập hợp và kiểm đếm lực lượng. Phía sau thung Dâu còn có thung Đội Nhất và thung Đội Nhì là nơi trú đóng của các đơn vị quân đội. Ngoài ra, nhiều địa danh khác trong khu căn cứ như đồi Ông Tượng, thung Trống, đồi Dướn, Non Tiên, thung Thùng Chạ hay hồ Trứng vẫn được người dân địa phương lưu truyền qua nhiều thế hệ.

Tại căn cứ Lạt Sơn đã diễn ra nhiều trận chiến quyết liệt giữa nghĩa quân và quân Đông Hán. Trước sự chênh lệch lực lượng, Nữ tướng Lê Chân đã chủ động cho phần lớn binh sĩ rút khỏi căn cứ để tiếp tục kháng chiến lâu dài, còn bản thân cùng một số tướng lĩnh ở lại chiến đấu cầm chân quân địch. Trận chiến cuối cùng diễn ra tại thung Đồng Loạn. Sau đó, bà cùng các tướng tâm phúc rút lên núi Giát Dâu. Vào buổi chiều ngày 13 tháng 7 năm Quý Mão (năm 43), từ đỉnh núi cao với vách đá dựng đứng, Nữ tướng Lê Chân đã gieo mình xuống vực để giữ trọn khí tiết, không rơi vào tay giặc. Các tướng sĩ trung thành sau đó đã mai táng bà trong một hang động thuộc khu căn cứ Lạt Sơn. Để tưởng nhớ công lao của vị nữ tướng, nhân dân địa phương tôn bà là “Đức Thánh Mẫu”, dựng tượng và lập đền thờ tại khu vực cửa rừng trên đồi Ông Tượng.

Không chỉ gắn với lịch sử khởi nghĩa Hai Bà Trưng, Lạt Sơn còn là vùng đất có bề dày văn hóa lâu đời. Trong những năm gần đây, các nhà nghiên cứu của Bảo tàng tỉnh đã tiến hành nhiều cuộc khảo sát, điền dã nhằm tìm hiểu thêm về hệ thống di tích trong khu vực căn cứ Lạt Sơn. Nhiều hiện vật khảo cổ học thuộc Văn hóa Đông Sơn đã được phát hiện tại đây, bao gồm trống đồng, mộ thuyền, công cụ lao động và vũ khí bằng đồng. Tại thung Bể, các nhà nghiên cứu còn tìm thấy ba tấm bia đá có niên đại từ thế kỷ XVI–XVII cùng dấu tích nền móng của chùa Thánh Chân, cung cấp những bằng chứng quan trọng về lịch sử hình thành và phát triển của khu vực này.

Với những giá trị nổi bật về lịch sử, văn hóa, khảo cổ và cảnh quan thiên nhiên, năm 2025 Quần thể di tích và danh lam thắng cảnh Lạt Sơn đã được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch xếp hạng di tích cấp quốc gia theo Quyết định số 3239/2025/BVHTTDL. Ngày nay, Lạt Sơn không chỉ là địa chỉ đỏ trong nghiên cứu lịch sử mà còn là điểm đến văn hóa – tâm linh và du lịch sinh thái hấp dẫn của tỉnh Ninh Bình.

Tác giả: Dương Thị Ngọc

Phòng Giáo dục – Truyền thông